د ـ نخواستن امر محال يا حرام
از ديگر شرايط و آداب دعا اين است كه در دعا چيزهاى ناشدنى يا گناه را نخواهيد، چيزى كه در او قطع رحم يا متضمن بى حيايى و سوء ادب باشد درخواست نكنيد.
امير مومنان(ع) فرمود:
يا صاحب الدعاء لاتسأل مالايكون ولاَيحِلُّ. (المحجهالبيضاء، همان، ص 292)
اى دعا كننده! چيزى را كه انجام نشدنى يا حلال نيست درخواست مكن.
و فرمود:
مَنْ سَألَ فَوقَ قَدْرِه اسْتَحَقَّ الحِرمان. (همان. الحلى، احمدبن فهد عدة الداعى و نجاح الساعى، دارالمرتضى، دارالكتاب الاسلامى بيروت:لبنان، ط 1، 1407 ه . 1987 م، ص 152)
هر كس بيش از اندازه خود درخواست كند مستحق محروميت است.
هـ ـ خضوع و خشوع هنگام دعا
قرآن مى فرمايد:
فَاسْتَجَبنا له وَ وَهَبناله يَحيى وأصْلَحْنا له زَوجَه إنَّهم كانوا يُسارِعونَ فِى الخَيْراتِ يَدْعُونَنا رَغَبا و رَهَبا وكانوا لناخاشِعين. (انبياء، 90)
ما دعاى او (زكريا) را مستجاب كرديم «و يحيى» را به او بخشيديم و همسرش را براى او اصلاح (قادر به فرزند آوردن) كرديم چرا كه آنها در كارهاى نيك از ديگران پيشى مىگرفتند و از روى رغبت و خشيت ما را مىخواندند و براى ما خاشع بودند.
امام سجاد(ع) به درگاه خدا عرض مىكند:
... ولايُنْجينى مِنكَ اِلاّالتَّضَرعُ اليك... (صحيفه سجاديه، دعاى چهل و هشتم)
خداوندا مرا از خشمت رها نكند جز زارى و تضرع به پيشگاه تو.
و ـ حسن ظن و يقين به اجابت
از ديگر آداب دعا اين است كه با حسن ظن به خدا و يقين به اجابت دعا كند. رسول گرامى اسلام(ص) فرمود:
لا يَقُلْ اَحَدُكم اِذا دَعا اَللّهُمَّ اغفِرلى اِنْ شِئْتَ اللّهُم ارْحَمْنى اِنْ شِئْتَ لِيَعْزِم المَسْألةَ فإنَّهُ لامُكْرِهَ له. (المحجهالبيضاء، همان، ص 294. صحيح البخارى بشرح الكرمانى، همان، ج 22، ص 145ـ146، كتاب
الدعوات القشيرى، النيسابورى ابى الحسن مسلم بن حجاج، صحيح مسلم، تصحيح محمد فؤاد عبدالباقى المكتبة الاسلاميه استانبول، تركيا، ج 4، ص 2063. عبدالباقى، محمد فؤاد اللؤلؤ والمرجان فيما اتفق عليه الشيخان، نشر وزارهالاوقاف والشؤن الاسلاميه، التـراث الاسلامى، (الكويت، ط 2 / 1413 ه . 1992 م)، ص 729، حديث 1716. ابن ماجه سنن ابن ماجه، محمدبن يزيد، (بيروت، منشورات داراحياءالتراث العربى، 1395 ه . ق)، ج 2، كتاب الدعاء، ص 1267.)
مبادا كسى از شما در هنگام دعا بگويد: خدايا اگر خواستى مرا بيامرز، خدايا اگر خواستى به من رحم كن. بلكه بايستى بدون شرط درخواست كند. چه خدا را وادار كنندهاى نيست (خواست او در بند اراده كسى نيست).
و فرمود:
أُدْعُوااللّهَ و أنتُم مُوقِنُون بِالأِجابةِ، وَاعْلَمُوا أنَّ اللّهَ سُبحانَهُ لا يَسْتَجيبُ دعاءً مِنْ قَلْبٍ غافل. (المحجهالبيضاء، همان، ص 294.)
خداوند را بخوانيد در حالى كه يقين به اجابت داريد و بدانيد خداوند دعاى دل غافل را اجابت نمىكند.
امام صادق(ع) فرمود:
اذا دَعَوْتَ فَظَنَّ أنَّ حاجَتَكَ بِالباب. (اصول كافى، همان، ج 2 ص 473، كتاب الدعاء، باب اليقين فى الدعاء، المحجهالبيضاء، همان.)
هنگامى كه دعا مىكنى گمان كن كه حاجتت بر درِ خانه است.
و نيز فرمود:
اِنَّ اللّهَ لا يَستجيبُ دُعاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ ساهٍ فاذا دَعَوْتَ فَاَقْبِل بقلبك ثُمَّ اسْتَيْقِنْ بالاجابة. (اصول كافى، همان، باب الاقبال على الدعاء، حديث 1، المحجهالبيضاء، همان.)
خداوند دعاى غافل را اجابت نمىكند پس هرگاه دعا مىكنى دلت را متوجه او كن و يقين به اجابت داشته باش.
ز ـ مأيوس نشدن و اصرار در دعا
از ديگر آداب دعا اين است كه در دعا اصرار و پافشارى كند و سه بار نيازش را بخواهد.
ابن مسعود مىگويد:
كان(ص) اذا دعا، دعا ثلاثا واذا سأل سأل ثلاثا... (المحجهالبيضاء، ج 2، ص 294.)
هرگاه پيامبر(ص) دعا مىكرد سه بار آن را تكرار مىكرد و چون درخواست مىكرد سه بار آن را تكرار مىكرد.
و نيز فرمود:
يُستَجابُ لاحدكم مالم يَعْجَلْ فيقول: دَعَوْتُ فَلَمْ يُسْتَجَبْ لى فاذا دَعَوتَ اللّهَ فَسلِاللّهَ كَثيرا فانَّكَ تَدْعُوا كَريما. (همان، ص 294ـ295.)
دعاى كسى از شما به اجابت مى رسد كه شتاب نكند و نگويد دعا كردم و به اجابت نرسيد و هر گاه دعا مىكنى بسيار خدا را بخوان زيرا تو شخص كريم و بزرگوارى را مىخوانى.
امام باقر(ع) فرمود:
والله لايُلِحُّ عَبْدٌ مؤمِنٌ عَلَىاللّهِ عَزَّوجَلَّ فى حاجَتِه إلاّ قَضاهاله. (اصول كافى، همان، ج 2، ص 475، باب الالحاح فى الدعاء، حديث 3، عدهالداعى و نجاح الساعى،همان، ص 155، المحجهالبيضاء، همان، ص 295.)
به خدا سوگند، هيچ بندهاى در دعا به درگاه خداى عزوجل پافشارى و اصرار نكند جز اينكه حاجتش را برآورد.
به هر حال نبايد انسان از دعا خسته شود. چه بسا خداى متعال دعاى كسى را كه به او علاقهمند است ديرتر اجابت مىكند چون دوست دارد تضرع و نالهاش را بشنود كه در اين باره به چند حديث اشاره مىكنيم:
پيامبر اكرم(ع) فرمود:
اذا أحَبَّ اللهُ عَبدا إبتَلاه حَتّى يَسْمَعَ تَضَرُّعَه. (المحجهالبيضاء، ج 2، ص 293.)
هر گاه خداوند بندهاى را دوست بدارد او را مبتلا مىكند تا تضرع و زارى او را بشنود.
امام صادق(ع) فرمود:
إنّ العبدَ لَيَدْعو فيقول اللّهُ عَزَّوجلَّ للملكينِ قَد اسْتَجَبْتُ له و لكن احْبِسُوهُ بحاجته فانى أحِبُّ أنْ اَسمَعَ صَوتَه و إن العبد لَيَدْعُوا فيقولالله تبارك و تعالى عَجِّلُوا له حاجَتَه فَإنّى أُبْغِضُ صَوتَه. (اصول كافى، همان، ص 489، باب مَنْ ابطأت عليه الاجابة، حديث 3، المحجهالبيضاء، همان، ص 296.)
بندهاى دعا مىكند و خداوند به دو فرشته مىفرمايد: «من دعايش را اجابت كردم ليكن حاجتش را نگهداريد، زيرا دوست دارم آوازش را بشنوم» و نيز بندهاى دعا مىكند و خداوند مىفرمايد: «در برآوردن حاجتش شتاب كنيد كه آوازش را خوش ندارم».
در حديث ديگرى منصور صيقل مىگويد:
قلت لأبى عبدالله(ع) رُبَّما دَعاالرجلُ بالدعاء فَاسْتُجيبَ له ثم أُخِّرَ ذلك الى حين؟ قال: فقال: نعم، قلت: و لم ذاك ليزداد من الدعاء؟ قال: نعم. (اصول كافى، همان، حديث 3.)
به حضرت صادق(ع) عرض كردم: آيا امكان دارد كسى دعا كند و دعايش مستجاب شود ولى تا مدتى به تأخير بيفتد؟ فرمود: آرى (اينگونه است) عرض كردم : چرا؟ آيا براى اين است كه بيشتر دعا كند؟ فرمود: آرى.
در روايت ديگرى از آن بزرگوار مىخوانيم كه فرمود:
اِنّ المؤمِنَ لَيَدْعواللّه فى حاجةٍ يقول الله عزوجل: أخِّرُوا اجابته شَوقا الى صَوْتِه و دُعائِه فاذا كان يوم القيامة قال الله تعالى: عبدى دَعَوْتَنى فَأخَّرْتُ اجابتك و ثوابك كذا و كذا.
همانا مؤمن براى حاجتى كه دارد دعا مىكند، خداوند مىفرمايد: اجابتش را به تأخير بيندازيد به خاطر شوقى كه به آواز و دعاى او دارم. و چون روز قيامت شود خداوند مىفرمايد: اى بنده من! تو مرا خواندى و من اجابت دعايت را به تأخير انداختم و اكنون ثواب تو چنين و چنان است.
وَ دَعَوْتَنى فى كذا و كذا فَأخَّرْتُ اِجابَتَك و ثَوابَكَ كذا و كذا، قال فَيَتَمنّىَ المؤمنُ أنَّه لَمْ يُسْتَجَب له دَعْوٌة فى الدنيا مِمّا يَرى مِنْ حُسْنِ الثَّواب. (اصول كافى، همان، ص 490، حديث 9.)
و باز درباره فلان چيز مرا خواندى (دعا كردى) و من اجابت تو را به تأخير انداختم و پاداش تو چنين وچنان است. امام فرمود: آنگاه مؤمن آرزو مىكند كاش هيچ دعايى از او در دنيا اجابت نمىشد براى آنچه از ثواب و پاداش نيك مىبيند.
ادامه دارد ... .
منبع:
کتاب «ترجمه و شرح دعای افتتاح» ، نویسنده: آیت الله محمدرضا مهدوی کنی، ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تلفن تهران: 22856124
«ترجمه و شرح دعای افتتاح» عنوان کتابی است که توسط آیت الله محمدرضا مهدوی کنی تالیف شده است. قسمت های مختلف این کتاب به گونه ای سلسله وار در این بخش برای مطالعه علاقمندان قرار خواهد گرفت.
