اوقات استجابت دعا
اوقات و حالات خاصى كه آثار رحمت خداوند مشهود است در آن فرصتها نيز دعا به استجابت نزديكتراست.
امام صادق(ع) از اميرمؤمنان(ع) نقل كرده است كه فرمود:
اغتنمواالدُعاء عنداربع: عند قرائة القرآن، و عندالاذان و عند نزول الغيث و عندالتقاء الصفّين للشهادة. (المحجهالبيضاء، همان، ج 2، ص 287، اصول كافى، همان، ج 2، ص 477، باب الاوقات و الحالات التى ترجى فيها الاجابة، حديث 3.)
دعا را در چهار جا غنيمت شماريد:
1ـ هنگام قرائت قرآن
2ـ هنگام اذان
3ـ موقع آمدن باران
4ـ هنگام برخورد دو صف براى پيكار و شهادت (روبرو شدن مؤمنين براى جنگيدن با كفار)
آداب دعا
الف ـ تضرع و بلند كردن دو دست
شايسته است كه انسان در موقع دعا رو به قبله بنشيند و دستهايش را به حالت تضرع و گدايى به سوى خدا دراز كند و مانند كسى كه گرفتار امواج خروشان دريا شده و تنها دستهاى خود را از زير آب بيرون آورده دعا كند به اميد آنكه راه نجاتى پيدا كند .
امام صادق(ع) فرمود:
كان رسولالله(ص) يرفع يديه اذاابتهل و دعا كما يستطعم المسكين. (الحلى، احمدبن فهدعدة الداعى و نجاح الساعى، بيـروت، لبنـان، دارالمرتضى، دارالكتاب الاسلامى، ط1 / 1407 ه . 1987 م، ص 196، الطبرسى، رضىالدين، ابى نصر الحسن بن الفضل، مكارم الاخلاق، مقدمه و تحقيق محمد حسين اعلمى، منشورات مؤسسهالاعلمى، بيروت، لبنان، 1392 ه . 1972 م، ط 6، ص 268، قمى، حاج شيخ عباس، سفينهالبحار، انتشارات فراهانى، بىتا، ج 1، ص 446، المحجهالبيضاء ، همان، ص 289.)
روش پيامبر صلىالله(ص) اين بود كه به هنگام دعا و ابتهال دستها را بلند مىكرد و مانند فقيرى كه درخواست طعام كند از درگاه خدا گدايى مىكرد.
ب ـ رعايت اعتدال از نظر صدا و آوا
ادب ديگر دعا اين است كه هنگام دعا صداى خود را نه زياد بلند كند و نه خيلى آهسته بلكه حد اعتدال را رعايت كند.
در تفسير آيه شريفه:
قُلِ ادْعُوااللّهَ اَوِادْعُواالرَّحمنَ أيّاماتَدْعُوافَلهُ الأسْماءُالحُسْنى ولاتَجْهَرْ بصلاتك ولاتُخافِتْ بها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكِ سَبيلاً. (اسراء، 110)
بگو «الله» را بخوانيد يا «رحمن» را. هر كدام را بخوانيد (ذات پاكش يكى است) براى او نامهاى نيك است در دعا كردن راه ميانه برگزين نه بسيار بلند و نه بسيار كوتاه.
مرحوم فيض از مفسّران نقل مىكند(المحجهالبيضاء، همان، ص 291.) كه مقصود از «صلوة» دعا است. (يعنى در هنگام دعا صدايت را زياد بلند يا آهسته مكن) خداوند زكرياى پيامبرش را مىستايد كه پروردگارش را با آوازى پنهان صدا كرد: «إذنادى رَبّهُ نداءً خَفيّا.» و در جاى ديگر فرموده است: أُدْعُوا رَبَّكُم تَضَرُّعا و خُفْية (اعراف، 55) پروردگارتان را با تضرع و در پنهانى بخوانيد.
در حديثى آمده است:
اِنَّ النَّبِىَّ(ص) كانَ فى غَزاةٍ فَأشْرَفُوا عَلى وادٍ فَجَعَلَ الناس يُهَلِّلوُنَ و يُكَبِّرُونَ و يَرْفَعُون أصْواتَهُم فقال(ص) يا اَيُّهَاالناس اربعوا على انفسكم أما اِنّكم لا تَدْعوُنَ الأصَمَّ ولاغائبا اِنَّكُم تَدْعونَ سَميعا قريبا إنَّه مَعَكُم.( الطبرسى، الشيخ ابوعلى، الفضل بن الحسن، مجمعالبيان فىتفسيرالقرآن، بيروت، لبنان، داراحياءالتراث العربى، تصحيح سيدهاشم رسولىمحلاّتى، 1379 ق، 1339 ش، ج 4، ص 429.)
پيامبر اكرم(ص) در يكى از غزوات بود. هنگامى كه سپاهيان اسلام بالاى درهاى رسيدند صداى خود را به «لاالهالاالله» و «الله اكبر» بلند كردند. پيامبر فرمود: اى مردم! اندكى آرامتر دعا كنيد. شما شخص كر و غايبى را نمىخوانيد، كسى را مىخوانيد كه شنوا و نزديك است و به راستى با شما است.
امام هشتم(ع) فرمود:
دَعْوَةُ العبد سِرّا دَعْوةً واحِدةً تَعدِلُ سَبعينَ دَعوةً عَلانية. (المحجهالبيضاء، همان، ص 291.)
دعاى پنهان بنده برابر با هفتاد دعاى آشكار است.
در حديث ديگرى مىخوانيم:
دَعْوةً تُخْفيها أفضلُ عنداللهِ مِنْ سَبعينَ دَعوةً تُظْهِرُها.(همان)
يك دعاى پنهانى برتر از هفتاد دعا است كه آن را آشكار كنى.
ج ـ دعا بدون تكلف
لازم نيست انسان در مقام دعا خود را به زحمت و مشقت بيندازد و با سجع و قافيه و عبارت پردازى دعا كند. دعا كننده بايد حالت تضرع و زارى داشته باشد و اين امر با تقيد به سجعگويى و قافيهپردازى سازگار نمىباشد. (منظور آن است كه در هنگام دعا فكرت را مشغول الفاظ و عبارت پردازى مكن كه از مقصد اصلى باز مىمانى وگرنه در دعاهاى مأثور از پيامبر خدا (ص) كلمات موزون و زيبا فراوان است ولى متكلفانه نيست... از اين رو بايد به دعاهاى رسيده از اهل بيت(س) بسنده كرد و يا با زبان تضرع بدون سجع و تكلف از خدا درخواست كرد زيرا آنچه محبوب مىباشد تضرع و زارى است نه عبارت پردازى المحجهالبيضاء، همان، ص 292.)
برخى در تفسير اين آيه:
أُدْعُوا رَبَّكُم تَضَرُّعا و خُفْيَةً اِنَّهُ لا يُحِبُّ المُعْتَدين گفتهاند. كه مقصود پرهيز از خودنمايى در به كار بردن سجع و قافيه است.(همان)
پيامبر اكرم(ص) فرمود:
اياكم و السجع فى الدعاء حَسْبَ أحدِكم أن يقول: اللهم انى اسألك الجنة و ما قرّب اليها من قول و عمل و اعوذبك من النار و ما قرّب اليها من قول و عمل(همان)
در دعا از سجع (عبارتپردازى) بپرهيزيد كافى است كه بگوييد خدايا ما از تو بهشت و هر گفتار و كردارى كه به بهشت نزديك مىكند را مىخواهيم و از هر قول و عملى كه انسان را به آتش دوزخ نزديك كند به تو پناه مىبرم.
مقصود آن است كه بدون تكلف با خدا سخن بگوييد و به شيوه اديبان و شاعران خود را مقيّد نكنيد.
در خبر آمده است: «در آينده گروهى خواهند آمد كه در دعا و وضو از حد تجاوز مىكنند». (المحجهالبيضاء، همان. در صحيح بخارى احاديثى درباره كراهت سجع آمده است. صحيح البخارى بشرح الكرمانى، بيروت، لبنان، داراحياءالتراث العربى، ط 2، 1401 ه . 1981 م، ج 22، ص 144، باب مايكره من السجع فى الدعاء.)
پس بايستى به سيره و روش رسول خدا و ائمه اطهار(ع) تأسى كرد و به دعاهاى مأثوره توسل جست و از روشهاى ساختگى پرهيز كرد.
ادامه دارد ... .
منبع:
کتاب «ترجمه و شرح دعای افتتاح» ، نویسنده: آیت الله محمدرضا مهدوی کنی، ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تلفن تهران: 22856124
«ترجمه و شرح دعای افتتاح» عنوان کتابی است که توسط آیت الله محمدرضا مهدوی کنی تالیف شده است. قسمت های مختلف این کتاب به گونه ای سلسله وار در این بخش برای مطالعه علاقمندان قرار خواهد گرفت.
