امروز سالروز میلاد باسعادت حضرت امام حسن عسکری(ع) است. آن حضرت بنا به قول مشهور علما در سال 232 هـ.ق در مدینه چشم به جهان گشود؛ اما بیش از چهار سال از سن آن حضرت نگذشته بود که به همراه پدر بزرگوارش امام هادی(ع) به دستور متوکل عباسی، از مدینه به سامرا هجرت کرد و در آنجا تحت نظر در محلی به نام «عسکر» مستقر شد. آن امام تا سال 254 هـ.ق که امام هادی(ع) مسموم و به شهادت رسید، در کنار پدر بزرگوارش زندگی کرد. پس از شهادت امام دهم(ع) امام زکی عسکری(ع) ردای امامت را بر تن کرد و تا سال 260 هجری به مدت شش سال، امامت شیعیان را بر عهده داشت. آن حضرت در این مدت با سه تن از خلفای عباسی یعنی معتز، مهتدی و معتمد، معاصر و به شدت از سوی آن ستمگران تحت فشار بود و بارها از سوی آنان زندانی شد. با همه این سختگیریها، هیبت و جلالت امام چنان کارگزاران عباسی را متاثر و منقلب کرد که عباسیان را در تنگنا قرار داد چنان که در تاریخ نقل شده است آن حضرت را در اختیار هر زندانبانی که قرار میدادند، آنان را دگرگون میکرد و از آنها چهرهای مومن میساخت. در گفتگویی با حجتالاسلام و المسلمین احمد مبلغی شرایط دوران امامت امام عسکری(ع) و راهبردهای آن حضرت در این دوران بررسی شده است که از نظر شما میگذرد.
یکی از نکات برجسته زندگی امام حسن عسکری(ع) این است که ایشان پدر امامی بودند که قرار است از دیدگان غایب شود و فصل جدیدی را در تاریخ بشرین بگشاید. امام حسن عسکری(ع) از این جهت چه نقش ویژهای را ایفا کردند؟
یکی از نکات مورد اهتمام امام حسن عسکری(ع) در این زمینه این بود که به بعضی از اصحاب خاص و شیعیان خالص و اطرافیان نزدیک ثابت کنند که دوران غیبت نزدیک شده و جهان در آستانه این فصل مهم قرار گرفته است. از همین رو در بعضی از ملاقاتها تلاش میکردند به روشهای گوناگون، ممکن و قریبالوقوع بودن غیبت را بیان کنند. از طرفی چون در زمان امامان متاخر بحث کرامت و کارهای و کارهای فوقالعاده رواج زیادی پیدا کرده بود، حضرت سعی میکردند با نشان دادن کرامات فرزند خردسالشان امام زمان(عج) حقانیت ایشان را به اثبات برسانند و اعتقاد به مهدویت را در دل شیعیان ریشهدارتر کنند. این تلاشها یکی از محورهای اصلی فعالیتهای امام حسن عسکری(ع) بوده است.
یکی از آثاری که از امام حسن عسکری(ع) به ما رسیده، تفسیر آن حضرت است. آیا این تفسیر مانند همین تفسیرهای امروزی بوده است؟
تفسیر امام حسن عسکری(ع) بر حسب نقل، املای خود حضرت بوده است، یعنی ایشان مطالب تفسیری خود را به دیگری املا میکردهاند که ثبت شده است.
این تفسیر در چارچوب روش تفسیری ائمه(ع)، یعنی بیان مطالب بسیار فنی در زمینههای مختلف فقهی، اصولی و ... در قالب روایت، پدید آمده و بدین ترتیب، جایگاه امام حسن عسکری(ع) یعنی ارائه و امتداد سنت نبوی حفظ شده است، چون ائمه(ع) در جایگاهی فوق اجتهاد و از علم الهی برخوردار بودهاند.
این تفسیر هم با وجود این که دارای نکات فنی تفسیری هست و به تبیین بسیاری از آیات میپردازد، ولی در عین حال در قالب روایت عرضه شده است، یعنی وجه غالب و چهره ظاهر آن یک چهره روایی است.
بنابراین تفسیر امام حسن عسکری(ع) روایاتی از ایشان است که در توضیح آیات مختلف قرآن بیان کردهاند.
امام حسن عسکری(ع)، همانند امام جواد(ع) و امام هادی(ع) در جامعه آن روز و به ویژه در دستگاه حکومت به «ابن رضا» معروف بودهاند. علت این اشتهار ایشان به این لقب چیست؟
در دوره امامان متاخر تحولاتی به چشم میخورد که از جمله آنها این است که همیشه سعی میکردند یکی از امامان پیشین را با توجه به برجستگیهای خاص او محور قرار دهند و به عنوان یک نقطه عطف مطرح کنند. مثلا امام رضا(ع) یا برخی دیگر از امامان متاخر، در زمینه فقهی و علمی امام صادق(ع) را محور قرار میدادند.
امام رضا(ع) هم به لحاظ شهرتی که در میان جامعه پیدا کرده بود و همه به نحوی با اندیشه و شخصیت بزرگ ایشان مرتبط بودند و از طرفی به خاطر شناخته شدن در ایران در پی هجرت و شهادت، همین محوریت را پیدا کردند، شخصیت امام رضا(ع) فضاهای متنوعی را در نوردیده بود. بنابراین امامان بعدی ایشان را محور و نقطه عطف قرار داده و بر انتساب خود به ایشان تاکید میکردند.
در دوران امامت امام حسن عسکری(ع) مسئله وکالت به طور جدی و گسترده مطرح شد. یعنی امام(ع) برای ارتباط خود با شیعیان از نمایندگانی بهره میگرفتند. ارتباط شبکه وکالت با شرایط امورز را از چه زاویهای میتوان مورد بررسی قرار داد؟
پدیده وکالت در زمان امام حسن عسکری(ع) خیلی اوج پیدا کرد و علت آن هم این بود که دامنه تشیع گسترش یافته بود و از طرفی امام حسن عسکری(ع) از سوی حکومت با محدودیتهای شدیدی مواجه بود که نمیتوانست ماندن گذشته با شیعیان ارتباط مستقیم داشته باشد. این شرایط تشکیل شبکهای را برای ارتباط شیعیان با امام(ع) میطلبید که به آن شبکه وکالت میگوییم. طبیعی بود که این وکالت در معرض آسیبهایی هم باشد و خود امام(ع) عنایت داشتند که اگر از منتسبان به ایشان خطایی سرزد، فورا او را برکنار کنند تا از پیامدهای منفی فساد در اطرافیان اهل بیت(ع) جلوگیری شود و مواردی از این برخوردهای قاطع در روایات ما نقل شده است.
این وکالت و نمایندگی در دوران غیبت کبری به نوعی دیگر و بدون تعیین مصداق از سوی امام زمان(عج) ادامه دارد. الان هم ما باید از امام حسن عسکری(ع) از دو جنبه درس بیاموزیم؛ یکی اصل داشتن ارتباطات و پاسخگویی به مردم، چون یکی از وظایف وکلا در آن زمان پاسخگویی بود. دوم این که افراد پاسخگو و کسانی که به نوعی در جایگاه نمایندگی امام(ع) قرار دارند و در تشکیلات حکومت اسلامی هستند، باید جایگاه پرقداست خود را حفظ کنند و از آسیبها برحذر باشند.
گاهی نقلهای تاریخی و معجزاتی که از ائمه(ع) نقل میشود به گونهای است که عدهای تصور میکنند که نمیتوان از شخصیت امام الگو گرفت و امام را مجسمهای از فضایل میدانند که فقط میتوان به آن نگاه کرد و آن را ستود. چگونه میتوان از این مرحله فراتر رفت و از زندگی امام حسن عسکری(ع) درسهای علمی گرفت؟
البته ائمه(ص) در اوج قله کرامت و فضایل هستند و طبعا ما نمیتوانیم به نقطه کمال آنها برسیم؛ خود امام علی(ع) هم فرمودند «الا وانکم لاتقدرون علی ذلک» یعنی شما نمیتوانید مثل من باشید، ولی این بدان معنا نیست که در راه آنها گام برنداریم، بلکه باید اهل بیت(ع) در اوج قله قرار دهیم و به سمت آنها حرکت کنیم و معنای اقتدا به امام معصوم همین است. یعنی نمیتوان به آن قله رسید، اما میتوان نزدیک شد.
امام حسن عسکری(ع) هم از ویژگیهایی برخوردارند که میتوان آنها را الگو قرار دا د و در این مجال میتوان به دو نکته اشاره کرد. اول این که انسان نباید در فضایی پرمشغله و در دنیایی پردامنه به یک رفتار ساده بسنده کند و تصور کند که وظیفهاش را ادا کرده است. اگر امور اجتماعی دامنه فراخی پیدا کرد، باید با ابزارهای جدیدتر و مدرنتر، مثل تشکیلات وکالت که امام حسن عسکری(ع) ترتیب دادند، به میدان رفت. این درس مهمی است که به فراخور اوضاع و احوال، از ابزارهایی استفاده کنیم که پاسخگوی نیازهای روز باشند. درس مهم دیگر این است که امام(ع) اگر شیوه و ساز و کار جدیدی را در پیش گرفتند، به آسیبهای آن هم به شدت توجه داشتند.
در دنیای امروز هم اگر ابزار جدید را در دست نگیریم، وظیفهمان را انجام ندادهایم، و اگر به میدان آمدیم، چون ابزار مدرن و پرسرعت و پردامنه است، باید به لوازم و آسیبها و بازتابهای این ابزار جدید توجه کرد. توجه به آسیبها در کنار به کارگیری مدرنترین، قویترین و پاسخگوترین ابزارها درس بزرگی است که میتوان از زندگی پربرکت امام حسن عسکری(ع) گرفت.
یکی از نکات برجسته زندگی امام حسن عسکری(ع) این است که ایشان پدر امامی بودند که قرار است از دیدگان غایب شود و فصل جدیدی را در تاریخ بشرین بگشاید.
