خلق و امر و تدبير خداوند در عالم
مسأله ديگرى كه در اين بخش از دعا به مناسبت واژه خلق و امر بايد مورد بررسى قرار گيرد. موضوع، تدبير الهى در عالم است. بى‏ترديد تمام عالم هستى (ممكنات) در وجود و بقاء به دو علت اساسى متّكى مى‏باشد. علت نخست اصل خلقت و علت دوم تدبير و نظم. و به عبارت ديگر به علت فاعلى و علت غائى وابسته است. 

مجموعه عالم هستى همانند كشورى است كه افزون بر اجتماع به نظم و تدبير و قانون و مقررات نيازمند است تا قانونمند و هدفدار شده و باقى بماند و در غير اين صورت در اثر اختلال و اصطكاك از هم پاشيده مى‏شود و از ميان مى‏رود.

قرآن مى‏فرمايد:
إنَّ رَبَّكم اللهُ الذى خَلَق السَّمواتِ والأرضَ فى سِتَّةِ أيّام ثُمَّ استوى على العرش يُغْشِى الليل النهار يطلبه حَثيثا والشمس والقمر والنجوم مسخراتٍ بأمْرِه ألا له الخلق والامر تبارك‏اللّهُ رَبُّ العالمين

پروردگار شما خداوندى است كه آسمانها و زمين را در شش روز (شش دوران) آفريد، سپس به تدبير جهان هستى پرداخت (پرده تاريك) شب، روز را مى‏پوشاند و شب به دنبال روز با شتاب مى‏آيد و خورشيد و ماه و ستارگان را آفريد به گونه‏اى كه همه مسخّر فرمان اويند، بدانيد كه آفرينش و تدبير (جهان) از آن او و تنها به اراده و امر او است. مبارك و بلند مرتبه باد خداوند، پروردگار جهانيان.

در جاى ديگر مى‏فرمايد:
اوليس الذى خلق السموات والارض بقادر على ان يخلق مثلهم بلى و هوالخلاق العليم، انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون فسبحان الذى بيده ملكوت كل شى‏ء واليه ترجعون آيا كسى كه آسمانها و زمين را آفريده نمى‏تواند همانند آنها را دوباره بيافريند؟ آرى (مى‏تواند) و او آفريدگار دانا است. آن گاه كه چيزى را اراده كند تنها با يك امر (باش) موجود مى‏شود. پس منزه است خدايى كه ملكوت و اساسِ هَستىِ همه چيز در دست قدرت او است و (همگى) به سوى او باز مى‏گرديد.

در آيه ديگر مى‏فرمايد:
بديع السموات والارض واذا قضى امرا فانما يقول له كن فيكون
هستى بخش آسمانها و زمين او است، و هنگامى كه فرمان وجود چيزى را صادر مى‏كند. مى‏گويد: «باش» و آن فورا موجود مى‏شود.

در كريمه ديگر مى‏خوانيم:
قالت رب انى يكون لى ولد و لم يمسسنى بشر قال كذلك الله يخلق ما يشاء اذا قضى امرا فانما يقول له كن فيكون

مريم گفت: پروردگارا! چگونه فرزندى براى من خواهد بود در حالى كه انسانى با من تماس نگرفته است؟ (در پاسخ او) گفت: خداوند اينگونه است. هر چه را كه بخواهد مى‏آفريند و هنگامى كه چيزى را تقدير كند (و فرمان هستى آنرا صادر كند) فقط به آن مى‏گويد: «باش» آن نيز فورا موجود مى‏شود.

يادآورى:
منظور از جمله «كن فيكون» اين نيست كه خداوند با زبان و گفتار فرمان مى‏دهد بلكه منظور اين است كه هرگاه اراده او به چيزى تعلق بگيرد بى‏درنگ و بدون نياز به چيز ديگر و علت ديگر آن چيز موجود مى‏شود البته هر چيزى ظرف وجودى خاصى دارد كه در همان ظرف موجود مى‏شود و خداوند متعال آن را در آن ظرف و با آن شرايط خواسته است و تغيير و تبديل و پس و پيش كردن آن برخلاف اراده الهى است يعنى اگر خداوند وجود زيد را در سال فلان و روز فلان و ساعت فلان و با شرايط كذايى خواسته در آن سال و در آن روز و در آن ساعت و همان شرايط پديدار مى‏شود چون خدا او را اين چنين خواسته است پس مقصود از آيه آن نيست كه همه موجودات در آن واحد و در يك جا جمع مى‏شوند بلكه مقصود آن است كه هر چيزى در جاى خود به اراده الهى و امر او موجود مى‏شود و امر الهى همانگونه كه خدا خواسته بدون رادع و مانع و بدون درنگ در ظرف خودش وجود خارجى پيدا مى‏كند. اراده خداوند قديم و مراد او يعنى (مُتَعلَّق اراده) حادث است.

در جاى ديگر مى‏فرمايد:
و ما امرنا الاّ واحدة كلمح بالبصر
و فرمان ما يكى بيش نيست چونان چشم برهم زدن.

و از اين آيات مى‏توان استفاده كرد كه امر خداوند بر دو چيز تعلق مى‏گيرد: خلقت و تدبير يعنى امر الهى دوگونه است. خلقى و تدبيرى و امر تدبيرى نيز دوگونه است: تكوينى و تشريعى. امر خلقى مانند:

انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون
و مانند آيه شريفه در ارتباط با ولادت حضرت مسيح(ع) كه مى‏فرمايد:

... كذلك الله يخلق ما يشاء اذا قضى امرا فانما يقول له كن فيكون ... هر چه را كه خدا بخواهد مى‏گويد «باش» پس موجود مى‏شود.

امر تدبيرى مانند: يدبرالامر من السماء الى الارض...
و آيه شريفه تنزل الملائكة والروح فيها باذن ربهم من كل امر كه امر در اين دو آيه در ارتباط با تدبير تكوينى و تشريعى خداوند است كه از آسمان بر زمين فرود مى‏آيد و گاهى امر تنها در تشريع احكام شرعى به كار مى‏رود مانند:

...امر الاّتعبدوا الاّ اياه...
خداوند دستور داده است كه كسى جز او را نپرستيد...

و گاهى به معنى امر تكوينى است مانند:
... والشمس والقمر والنجوم مسخّرات بامره...

امر در صورتى كه با «خلق» همراه شود مانند:...الا له الخلق والامر... به معناى تدبير مى‏باشد يعنى آفرينش و امر تدبير جهان مخصوص به او و در اختيار او است. 

آفرينش هيچگاه از تدبير انفكاك نمى‏پذيرد زيرا خلقت و آفرينش حقيقتى خارجى و تكوينى است و خالق، ايجاد كننده و مُبدع تمام مخلوقات و آفريده‏ها است. خلقت خداوند با ساير ابداعات و اختراعات تفاوت دارد زيرا مخترعان از مواد موجود در طبيعت و از قوانين و سنن جارى در آن استفاده مى‏كنند و با تركيب و تلفيق ميان آنها دست به اختراع مى‏زنند ولى خداوند متعال آفريننده تمام مواد و سنن عالم هستى است و خلقت، واقعيتى عينى و خارجى است از اين رو انفكاك مخلوق و معلول از خالق و علت غير ممكن و غير معقول است. ارتباطات و وابستگى‏هاى طبيعى غير قابل تغيير است.

... فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ الله تَبديلاً و لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ الله تَحْويلاً
... هرگز براى سنت خدا تبديلى نخواهى يافت، و هرگز براى سنت الهى تغييرى نمى‏يابى.

چنانكه ارتباط ميان پدر و فرزند قابل فسخ و نسخ نمى‏باشد ارتباط ميان خالق و مخلوق به مراتب فراتر از ارتباط ميان پدر و فرزند است. بنابراين وقتى خدا موجودى را آفريده هيچگاه اين موجود از ذات اقدس الهى و اراده پروردگار متعال جدا نخواهد شد پس اين ارتباط، آفرينش و تدبير را همواره با هم و به موازات هم نشان مى‏دهد. 

ادامه دارد ... .

منبع:
کتاب «ترجمه و شرح دعای افتتاح» ، نویسنده: آیت الله محمدرضا مهدوی کنی، ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تلفن تهران: 22856124