مقاله حاضر به بحث و بررسي نظريههاي آيندهنگر و فرجامگرايانه ميپردازد. اين مقاله میكوشد تا رهيافتها و نظريات گوناگوني را كه در مورد آينده بشر مطرح شده است، بررسي کند. از اینرو، پس از طرح مسئله و تبيين آن، در مورد چهار نظريه اصلی بحث میکند كه عبارتند از: نظريه نجات الهي، نظريه تكاملگرايي بشر، نظريه انسانگرايي مبتني بر خرد علمي و نظريه مهدويت.
چکیده:
مقالة حاضر به بحث و بررسي نظريههاي آيندهنگر و فرجامگرايانه ميپردازد. اين مقاله میكوشد تا رهيافتها و نظريات گوناگوني را كه در مورد آينده بشر مطرح شده است، بررسي کند. از اینرو، پس از طرح مسئله و تبيين آن، در مورد چهار نظريه اصلی بحث میکند كه عبارتند از: نظريه نجات الهي، نظريه تكاملگرايي بشر، نظريه انسانگرايي مبتني بر خرد علمي و نظريه مهدويت.
نظريه اول، در بیشتر اديان توحيدي منعكس شده و پيروان اين اديان به آن معتقدند. انسان از نظر علمي و عقلي ميتواند به رشد و كمال خاصي برسد، اما همواره نيازمند راهنماي الهي و انسان كماليافتهاي است تا او را از تمام مشكلات و موانع رهايي بخشد.
نظريه تكاملگرايي بشر بر تشكيل حكومت واحد و جهاني كه مبتني بر عقل و حكمت باشد، تأکید میکند. اساس اين نظريه، تشكيل مدينه فاضله مبتني بر عقل و فضيلت، و عدالت، آرمان ديرينه آن بوده است.
نظريه سوم، نگرش علمگرايانه به آينده بشر است که در بررسي اين نظريه، با اشاره به بحرانهاي مدرنيته غربي، كاستيها و ناكارآمدي آن تبيين و نظريه «پايان تاريخ» فوكوياما نقد شده است.
در نظريه چهارم، ابتدا به ضرورت نجات از نظر ديني، تاريخي و عقلي میپردازد. آنگاه با اثبات نظريه تكامل تاريخي بشر و اثبات فطري بودن نظريه نجات و عقلاني بودن نياز بشر به حكومت واحد جهاني مبتني بر حكمت و عدالت، به اين نتيجه منطقي و عقلاني خواهد رسيد كه تنها يك منجي الهي ميتواند همچون پيامآوران و هدايتگران الهي، حكومت واحد جهاني بر اساس حق و عدالت را برپا كند.
مقدمه
انسان سرگشته امروز كه از همه مسلكها، مكتبها و ايسمهاي بشري، خسته و نااميد گشته، در طلب رهايي و در جستوجوي پناهگاهی روحي و معنوي و تكيهگاهي امن و مطمئن است و برای روزگاري سرشار از محبت، صلح و عدالت روزشماري ميكند. وی در غرقاب تحيرها و تطاولها به اميد طليعه غيبي و منجي آسماني است تا او را از همه مصایب، بدبختيها، ظلمها، بيعدالتيها، ناامنيها، استثمارها و بحرانهاي روحي و فكري نجات دهد.
به همين علت، در طول تاريخ بشري، مصلحان و رهبران زيادي از ميان مردم به پاخاسته و در برابر ستم و اختناق زمانه خويش، فرياد عدالتخواهي و حقطلبي سردادهاند. آنان براي رسيدن به اين ارزش والاي انساني، مجاهدتهای بسياری كرده و چه بسا بر سر اين راه براي تحقق عدالت و نفي ستم، جان خويش نهادهاند.
اين انديشه آرماني و انساني در همه جوامع وجود داشته و هميشه مطلوب بوده و تلاشهاي بسياري براي دست يافتن به اين حقيقت صرف گرديده است. با این حال، چرا آنگونه كه بايد، اين خواسته واقعي و اصيل و ارزشمند، تحقق نيافته است و حكومتها بر محور كرامت و عدالت انساني شكل نگرفته و در جهت حق و عدالت حركت نكردهاند؟ جوامع بشري در طول تاريخ توانستهاند ساختار حكومتها را عوض كنند و حكومتهايي نو تشكيل دهند، ولي در دستیابی به امنيت روحي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي هميشه به انحراف رفتهاند.
چه موانعي بر سر اين راه و اين آرمان وجود دارد كه آن را دستنايافتني ساخته است؟ بشر به آيندة خود چه نگرشي دارد؟ آيا سرنوشت او اين است كه صرفاً مانند چهارپايان به بهرهبرداري از طبيعت بپردازد و كمال و هدفي عقلاني و معنوي براي او متصور نيست؟ اگر هست، چرا به آن اعتنایی ندارد؟ دليل اين همه اضطراب و نگراني بشر چيست؟
امروزه بسياري از فيلسوفان و متفکران در بررسي مشكلات بشر، همين ويژگي اضطراب انسان را دستمايه پژوهشهاي فلسفي، روانشناختي و جامعهشناختي خود قرار دادهاند، اما متأسفانه راه حل و راه برونرفت از اين مصایب را در همان خطاهاي گذشته و راههاي به اشتباه رفته جستوجو ميكنند.[1]
نظريههاي آينده نگر
استاد مرتضی مطهري،[2] ديدگاههاي آيندهنگر و رهيافتهايي را كه درباره فرجام جهان وجود دارد، اينگونه توصيف ميكند:
1. بعضي معتقدند كه شر و فساد و بدبختي جزء جداییناپذیر حيات بشري به شمار میرود. بنابراين، زندگي ارزش ندارد و عاقلانهترين كارها خاتمه دادن به حيات و زندگي است.
2. برخي ديگر اساساً حيات بشر را ابتر ميدانند و معتقدند بشر بر اثر پيشرفت حيرتآور تكنيك و ذخيره كردن انبارهاي تسليحات وحشتناك تخريبي، به مرحلهاي رسيده كه با دست خود، گورش را كنده است.
3. نظريه ديگري در مقابل اين دو نظريه وجود دارد كه معتقد است شر و فساد جزء جداییناپذیر طبيعت بشر نيست، بلكه شرور و تباهي معلول مالكيت فردي است. تا اين مالكيت فردي و امالفساد هست، شر و فساد هم وجود دارد. مالكيت فردي، خود، معلول درجهاي از تكامل ابزار توليد است، ولي نهايتاً تكامل ابزار توليد و جبر ماشين، روزي ريشه اين امّالفساد را خواهد كند. پس مايه و پايه خوشبختي، تكامل ماشين است.
4. بنابر نظريه چهارم، فسادها و تباهيها به خاطر نقص روحي و معنوي انسان است. انسان هنوز دوره جواني و ناپختگي را ميپیماید و خشم و شهوت بر عقل او حاكم است و فطرتاً در راه تكامل فكري، اخلاقي و معنوي پيش ميرود. بنابراين، نه شرف و كمال جزء جداییناپذیر طبيعت بشر است و نه جبر تمدن مستلزم فاجعه خودكشي دسته جمعي انسانها خواهد بود، بلكه آينده اي روشن و سعادتبخش و انساني كه در آن شر و فساد از بيخ و بن بركنده خواهد شد، در انتظار بشر است. دين اين نظرية الهامي را نويد ميدهد.[3]
در يك نگاه كلي مي توان نظريههاي فرجامگرايانه و آيندهنگر را در قالب چهار نظريه ترسيم و تبيين كرد:
الف) نظريه نجات الهي
بر اساس تعاليم اديان الهي، آينده تاريخ و حيات بشر، روشن و رو به سوي كمال معنوي و عقلاني است و بسط ارزشهاي ديني به شكل فراگير خواهد بود که این هم آرماني بشري و هم وعدهاي الهي است.
اميد به جهاني روشن كه در آن، آدميان در همه خواستههاي انساني و مفيد خود كامياب شوند و از گناهان، زشتيها، ظلمها و پليديها در امان بمانند، اقتضا ميكند نجاتدهندهاي كه خود مظهر پاكي، تقوا، عصمت، عدالت و ملكات عالي اخلاقي و انساني است، وجود داشته باشد... .
مطالعه اديان الهي به ویژه كتب مقدس و در رأس آن قرآن، نشان ميدهد كه اين وعده به اشكال گوناگون ترسيم شده و مفهوم نجات با آموزههاي ديني، پيوند كاملاً عميق و وثيقی دارد.
اصل نجات تنها در توان خداوند متعال است؛ نجات او، رحمت عامه است و لطف و عنايت او در همه حال بندگان را شامل میشود و آنها را از انواع خطرها، وسوسههاي فكري و روحي و القائات شياطين در امان ميدارد. براي همين هدف اساسي، خداوند متعال، پيامبرانش را براي نجات بشر از ظلمت، گمراهيها و تباهيها فرستاده است. پس نجات، گسترة وسيعی از حيات آدمي ـ از بدو خلقت و حيات فكري و مادي او گرفته تا حيات ديني و معنوي و اخروياش ـ را شامل ميشود. بنابراين، فلسفة نجات در انديشة كمالطلبي و تعاليجويي انسان نهفته است. در همین زمینه، استاد مطهري استدلال ميكند كه نجات يا رستگاري، تصميم دلبخواهي خداوند نيست، بلكه نتيجه طبيعي زندگي انسان است. به همین دلیل، نجات امری تكويني است، نه قراردادي.[4]
موضوع اعتقاد به ظهور منجي در تاريخ بشري با ضرورت نجات، ارتباطي عميق دارد. از اینرو، قبل از بحث در مورد ضرورت منجي، بايد از ضرورت و فلسفة نجات سخن گفت. به تعبير ديگر، آنچه سبب شده تا انديشه ظهور منجي در اديان شكل گيرد، درماندگي، گرفتاري و بحرانهاي خانمانبراندازي بوده است كه تمامي موجوديت و حيات انسانها را تهديد ميكند.
بنابراین، مسئله نجات با موضوع فلسفة هدايت و كمال بشر و فلسفه اديان مرتبط است. اگر دينها آمدهاند تا براي بشر بهروزي، سعادت، صلح، امنيت و زندگي بيدغدغه را به ارمغان بياورند و نجات به معناي رهايي انسان از ظلمت، ظلم، انحراف، طغيان و انحطاط است، پس بايد گفت نياز به نجات و فلسفة نجات، همواره وجود خواهد داشت.
در قرآن كريم، كلمة «نجات» با همين لفظ براي پيامبراني مانند نوح، لوط، شعيب و موسي و برخي ديگر از رسولان الهي: آمده است. قرآن يكي از الطاف بزرگ خداوند را نجات انسانها و امتها از شرك و بتپرستي، كفر و سلطة طاغوتها و ظالمان برشمرده است.
بررسی دقیق اينگونه آيات، نشان ميدهد كه هرگاه مردم دچار انحراف و گمراهي يا طاغوت و بحرانهاي فكري، اخلاقي و ديني شدند، به منجي نياز دارند. در همین زمینه، مطالعه سرگذشت نجاتيافتگان در قرآن يا عذاب شدگان و افراد مغضوب درگاه حقتعالي براي انسانهاي امروز عبرتآموز است.
پس ميتوان بر اين نظريه تأکید کرد كه انسانها همواره از نظر اديان الهي مستحق دستگيري و نجات بودهاند و مسئله نجات با هدايت و ايمان انسانها مرتبط است. از اين جهت، نجات را بايد تداوم رابطه خدا با مخلوقات خويش و عنايت او براي رساندن انسانها به كمال تلقي كرد. علاوه بر اينكه در كتب آسماني و آموزههاي وحياني بر اين حقيقت تأکید شده، در واقع، فلسفه بعثت پيامبران الهي براي نجات بشر بوده است. اين نجات وقتي محقق ميشود كه انسان به خداوند، ايمان راستين و كامل بياورد.
اين تسليم ذاتي انسان، مبتني بر شناخت، اعتقاد و ايمان او به خداوند است. اين تسليم مطلق ارتباط مطلق، خداوند با بنده را تضمین میکند؛ ارتباطي كه موجب ميشود تا مخلوق در كماليابي به خالق خود شبیه گردد و رفتار او صبغة الهي بگيرد. پس اين كمال و سلوك بايد در همه ابعاد و شئون وجودي از جمله کردار، افكار و روح انسان صورت بگيرد. راهنر در مورد رابطه ايمان با مسيح و تكامل روحي و معنوي بشر چنين ميگويد:
به نظر من، ما نبايد در نشان دادن تاريخ جهان و روح و روان خودمان که تاريخچهاي از تعالي ذات بشري است، در ارتباط با خداوند، با هيچ مشكلي مواجه باشيم؛ زيرا تعالي ذاتي و نهايي انسان در ارتباط با ذات مطلق خداوندي حاصل ميشود.
عقيده به ظهور منجي بزرگ براي برچيدن بساط ستم و برقراري حكومت حق و عدالت، به شرقيها و مذاهب شرقي منحصر نيست، بلكه اعتقادی عمومي و جهاني است كه چهرههاي مختلف و (مصاديق آن) در عقايد اقوام گوناگون ديده مي شود. همه اين باورها و انتظارها روشنگر اين حقيقت است كه اين اعتقاد كهن از فطرت و نهاد انساني سرچشمه میگیرد و در دعوت همه پيامبران تجلي يافته است.[5]
اصل انديشه نجات در همه امتها و همه اديان به نوعي مطرح بوده است؛ از سوشيانت، موعود آيين زرتشتي گرفته تا شيوه، موعود يهود و عيسي مسيح در مسيحيت و مهدي موعود در اسلام به نوعي از فراگير و جهاني بودن اين حقيقت حكايت دارد.
از نظر عقلي نيز اگر چنين انتظاري وجود نداشته باشد يا اين موضوع يك باور جهاني نباشد، زمينه آن وعده بزرگ الهي محقق نخواهد شد. زيرا:
1. با موانع بيشماري روبهرو خواهد بود و همه مردم آمادگيهاي لازم فكري، روحي و ديني برای پذيرش چنين امر غيرمنتظرهای را نخواهند داشت.
2. نقض غرض پيش خواهد آمد؛ زيرا با اين فرض، خداوند، منجي را مخصوص يك قوم و يك كيش قرار داده و ديگران را از وجود پر فيض او محروم ساخته است.
پس منجي بايد جهاني و برنامههايش نيز براي همه ملتها باشد. اساساً عقيده به آمدن منجي به معناي پايان يافتن مكاتب پوچ و الحادي و سلطة ستمكاران و استثمارگران و تحقق برنامههاي الهي تمام انبياست كه در رأس و بطن آن، بسط توحيد و عدالت قرار دارد.
اگر اميد به نجات و رهايي، صلح، عدالت و گشایش و فردايي بهتر نباشد، بايد پرسيد: آن همه خون دلها و رنجها براي چه بوده است؟ پيامبران براي چه مبعوث شدند؟ اسلام چرا آمد؟ محمد و علي، چرا آن همه كوشيدند و در برابر آن همه آزارها صبر کردند؟ عاشورا چرا به وقوع پيوست؟... مگر اينها همه براي آن نبود كه ظالمان را از ميان بردارند و محرومان را به آسايش برسانند. پس در اين صورت، اگر نپذيريم كه مسائل و مصایب زندگي، ساخته ستمكاران است نه دست تقدير، بايد بگوييم كه آن مصلحان با اصول تغييرناپذير خلقت به ستيز برخاسته بودند و با اراده ازلي پيكار ميكردند! آيا چنين است، يا اينكه برعكس، در راه خدا و رضاي او به پا خاستند.[6]
تاگور میگوید: ... اكنون من مرتكب اين گناه نميشوم كه اعتقادم را به انسان از دست بدهم و شكست كنوني بشر را شكست نهايي بشمارم. من به آينده مينگرم و زماني را در نظر ميآورم كه اين فاجعه عظيم به پايان ميرسد. تاريخ ورق ميخورد و انسان دوباره سبك ميگردد و از شهوات تهي ميشود... . شايد سپيده اين صبح روشن، فردا از افق اين سو (افق شرق) برخيزد كه خورشيد نيز از آنجا ميدمد. در آن هنگام، انسان شكست خورده، ميراث از دست رفته خود را دوباره به چنگ خواهد آورد.[7]
هنوز انسان در اين آرزو به سر ميبرد و ميداند كه با ترقي روزافزون دانشها، مشكلات زندگي بشري حل نخواهد شد. هنوز انسان، گرسنه، برهنه و بيمسكن بوده و دچار بسياري از مشكلات روحي و رواني است.
امروزه بشر با تكيه بر پيشرفت علم ، و با اصالت دادن به نظريات علمي، روش علمي را بهترين، مطمئنترين و پذیرفتهترین روش براي اداره زندگي خود برگزيده است. حال چرا به موازات این رشد علمي، انواع جرم و جنايت و مخاطرات و انواع تهديدها نيز رشد كرده و بشر با اينكه ابزار كافي در اختيار دارد، قادر به از بين بردن اين معضلات نيست؟
در نتیجه، بشر به راه و منطق و فرضيه جديدي نياز دارد و آن اقرار به عجز خويش در رسيدن به آرمانهاي اصيل انساني و برقراري عدالت و صلح است. صلح، رفاه و سعادت همه جوامع بشري از راهها و الگوهايي كه دانشمندان گوناگون عرضه کردهاند، هرگز به دست نميآيد؛ زيرا اين آرمان، ايده و هدف مطلوب، بر پيشفرضهايي مبتني است و تا اين پيشفرضها محقق نشود، حكومت جهاني مبتني بر صلح و عدالت همچنان شعارگونه خواهد ماند.
اعتقاد به آمدن منجي جهاني از نظر رواني براي جامعه بشري ارزشي عظيم و انكارناپذیر دارد؛ زيرا اگر اميد به بهبود و رشد و كمال از جامعهاي رخت بربندد و جاي آن را نااميدي بگيرد، روح زندگي فردي و اجتماعي و سلامت روح و روان افراد آن جامعه به خطر خواهد افتاد. در تحقيقات گوناگون روانشناسي، علت بسياري از جرایم و بحرانهاي روحي و خودكشيها، يأس و احساس پوچي تشخيص داده شده است.
اگر انديشه عدالت و نجات از چنگال ستم در جامعهاي بميرد، آن جامعه ديگر نميتواند زنده بماند. با اينكه اين همه تلاشها و تكاپوها براي پيشرفت و غلبه بر ناامني و مشكلات روحي و مادي صورت ميگيرد و همه دانشمندان و مكاتب و اديان، مدعي برقراري رفاه، امنيت، صلح و زمينهسازی برای رشد و سعادت بشر هستند، چرا همه اين رهيافتها و نظريات، نتوانستهاند بشر را به ساحل خوشبختي و امنيت برسانند!
ب) نظريه تكاملگرايي بشر
دومين نظريهاي كه در مورد آينده مطرح شده، نظريه تكاملگرايي تاريخي بشر است كه بسیاری از دانشمندان آن را تأیید کردهاند. بر اساس اين نظريه، بشر با تكيه بر علم و عقل ميتواند بر تمامي مشكلات خود فائق آيد و مدينه فاضله آرماني را به دست خود محقق سازد.
حكومتها همواره با طرح ارزشهاي متعالي و ايدهآل و آرماني و با شعار كرامت و حقوق انساني، عدالت، آزادي، امنيت، رفاهگستري و نجات بشر از مصایب، بر سر كار آمده و هر يك بر اصول و مباني فكري و فلسفي خاصي تكيه کردهاند. به طور مثال، در جامعة ايدهآل فيلسوفان، بر عقلانيت و فضيلتمداري حكومت تأکید ميشود و نظام و سازمان اين نوع حكومتها بر اساس عقلانيت تكامل يافته و تحت تدبير و رأي كاملترين افراد از نظر عقل (حكيمان) اداره مي شود. در چنين جوامعي، سليقهها و كششها و منافع و غرايز بشري در پرتو عقل رنگ ميبازد و گستره عقل بر عالِم و عامي، زن و مرد و خرد و كلان سايه مي افكند. البته چنين جوامعي صرفاً در ذهن فيلسوفان شكل گرفته و ويژگيهاي عيني و مشكلات واقعي جوامع گوناگون انساني را ندارد. چنين آرمانشهرهايي مانند جمهوري افلاطون، رؤيايي است و شوق انگيز، اما چه كساني و با چه زمينههاي فكري، اجتماعي و سياسي ميتوانند چنين جامعه آرماني را محقق سازند؟ آيا همه آدميان به احكام عقل پايبندند و همه كساني كه به مرحله عقلانيت و حكمت نظري و عملي رسيدهاند، به فهم و درك واحدي از امور سياسي و اجتماعي ميرسند؟
شوق و پرواي ترقي و كمالجويي بعد از عصر روشنگري به آن حد رسيد كه كوندورسه ميگويد:
کمالجويي تواناييهاي انسان حد و مرزي ندارد و در واقع، كمالپذيري انسان، بيپايان است.[8]
انتظاراتي كه دانشمندان علوم تجربي در مورد ترقي انسان داشتند، حد و مرزي نميشناخت. به گمان آنان، علم و پيشرفت مادي خودبهخود خوشبختي و فضيلت به بار ميآورد و انسان ميتواند بهشت را براي خود روي زمين بسازد. آنان علم را رهاييبخش بزرگ قلمداد ميكردند و انتظار داشتند كه انسان به اعتلاي بيسابقهاي دست يابد و افراد با تبعيت از عقل، بتوانند ريشه جهل و شر را از ميان ببرند.
استاد مطهری میگوید: در طول تاريخ گذشته و آينده، نبردهاي انساني تدريجاً بيشتر جنبه عقيدتي و مسلكي پيدا كرده و ميكند و انسان تدريجاً از لحاظ ارزشهاي انساني به مراحل كمال خود، يعني به مرحله انسان آرماني و جامعه آرماني نزديكتر ميشود تا آنجا كه در نهايت امر، حكومت و عدالت، يعني حكومت ارزشهاي انساني كه در تعبيرات اسلامي از آن به عنوان «حكومت مهدي» تعبير شده است، مستقر خواهد شد و از حكومت و نيروهاي باطل و حيوانمآبانه و خودخواهانه و خودگرايانه اثري نخواهد ماند.[9]
در بينش مسيحيت نيز اعتقاد به سنت آخرالزماني و انتظار ظهور دوباره مسيح و منجي آسماني از كتاب مقدس الهام گرفته شده است. اصولاً از نظر ديني، مفهوم «آخرالزمان»، در واقع به معناي تحقق ملكوت خدا در زمين است كه به كمالگرايي بشر و غلبه اراده خدا و حاكميت خير تفسير میشود. «سير تكاملي بشريت به سوي آزادي از اسارت طبيعت مادي و شرايط اقتصادي و منافع فردي و گروهي و به سوي هدفي و مسلكي بودن و حكومت و اصالت بيشتر ايمان و ايدئولوژي بوده و هست. اراده بشر ابتدايي، بيشتر تحت تأثير محيط طبيعي و محيط اجتماعي و طبيعت حيواني خودش شكل گرفته و متأثر شده است، ولي اراده بشر مترقيتر در اثر تكامل فرهنگ و توسعه بينش و گرايش به ايدئولوژيهاي مترقي، تدريجاً از اسارت محيط طبيعي و اجتماعي و غرايز حيواني آزادتر شده و آنها را تحت تأثير قرار داده است.»[10]
استاد مطهری در مورد فرآيند تكاملي تاريخ و سير بشر به سوي رشد و كمال مينويسد: هرچند در مجموع، حركت تاريخ، تكاملي است، ولي سير تكاملي آن، جبري و لايتخلف نيست و چنين نيست كه هر جامعهاي در هر مرحله تاريخي، لزوماً نسبت به مرحله قبل از خود، كاملتر بوده باشد، نظريه اين كه عامل اصلي اين حركت، انسان است كه موجودي مختار و آزاد و انتخابگر ميباشد، تاريخ در حركت خود نوسانات دارد، ولي در مجموع خود، يك خط سير تكاملي را طي كرده و ميكند.[11]
ج) نظريات انسانگرايانه مبتني بر خرد علمي
برخي از متفکران همواره انديشة آيندهاي بهتر را مطرح كردهاند كه نويد جهاني يكنواخت و يكپارچه را ميداد؛ جهاني كه بر اساس عقلانيت و علم اداره شود.
هر يك از تجربهگرايان و دانشمندان عصر روشنگري با شاخص قرار دادن مشخصات و عواملي، بدانها جنبه آیيني و مقدس بخشیدند و عواملي مانند خاك، زبان، مذهب، خون و مليت را محور حكومت و نظام سياسي، اجتماعي و فرهنگي خود قرار دادند.
در برابر آرمانهاي جهانگرايانه، هر بار كه طليعه يا وعده جامعه آرماني ـ جهاني پديد ميآيد، مليگرايی با خروش و خشم، سربلند ميكند. جريانهايي مثل كمونيسم، فاشيسم، سوسياليسم، ناسيوناليسم، فورديسم، ليبراليسم، مدرنيسم و... بزرگترين موانع و مراحلي بودهاند كه بر سر راه انديشه و آرمان جمعي بشر مبني بر شكلگيري حكومت واحد جهاني سر برآوردهاند. البته قبل از آنكه متفکران، جامعهشناسان يا فيلسوفان، بطلان این گفتمان را آشكار كنند، خود در عمل و سرنوشت تاريخي خویش، شكست خوردند.
موضوع اينكه آيا در برابر اين آرمانگرايي براي جامعه جهاني واحد و حكومت جهاني صلحگرايانه و انساني بايد ايستاد و آن را نفي كرد و يا ميتوان زمينههاي فكري و سياسي چنين حكومت آرماني را فراهم ساخت، نيازمند مطالعات ژرف و گستردهاي است و به نظر نميرسد در عصركنوني، زمينه تحقق و حتي طرح آن وجود داشته باشد.
امروز همه جهان در دام جهانيسازي ليبراليسم و تحميل تمدن غرب گرفتار شدهاند. روند جهانيسازي در پشت ظاهر مدرنيته فوقصنعتي و رايانهاي و جنون اينترنت پنهان شده و ادعاي بهبود وضع جهان در فرايند جهانيسازي و يكپارچه كردن مدلهاي اقتصادي و سياسي و فرهنگي جهان، ادعاي ساده لوحانهاي است كه هرگز قادر نخواهد بود آيندهاي درخشان را براي بشر به ارمغان آورد.[12]
اكنون كه به لحظههاي احتضار تمدن غرب نزديكتر ميشويم و شاهد افول آن و تولد عصري ديگر هستیم، باید راه صحيح خود را بيابيم. ادگار مورن معتقد است كه بشر وارد دورهاي ميشود كه در آن، اطمينان و اميد به برقراري صلح عادلانه و برابري از ميان رفته و جهان در مرحله اي قرار دارد كه مملو از ترديد و بیاعتمادی است.[13] او ميگويد:
بايد اين تفكر را كه رشد تكنولوژي صنعتي تنها براي ما خير و خوبي ميآورد، ترك كنيم. جوامع ما تصور ميكردند در امتداد آزادراه تاريخي، به سوي آيندهاي پر از خوشبختي ميروند.[14]
زماني رنسانس با اين وعده آغاز شد كه علم به تنهايي ميتواند خوشبختي، آرامش و رفاه را براي بشر به ارمغان آورد. امروز اين تيغ برنده در خدمت قدرت و ثروت و نظامهاي سرمايهداري و مردان سياست افتاده و رنسانس زنگ پايان خود را با به ارمغان آوردن اين بحرانها براي همه بشر، به صدا درآورده است.
نبود تفكر و بينشي مشترك درباره اينكه جهان فردا چگونه خواهد بود، مايه دلسردي و نوميدي است. دلايل زيادي براي ترديد و اضطراب بشر امروز وجود دارد، مانند: از بين رفتن ارزشهاي اصيل اخلاقي، معنوي و ديني، پيچيدگي و عدم ايقان روز افزون جهان، دشواري درك جامعة نوظهور جهاني، يأس مردم جهان از ادعاهاي دروغين نظامهاي سوسياليستي، ليبراليستي و امپرياليسم و راسيوناليسم، وجود مشكلات لاينحل جهاني در زمينه سلاحهاي كشتار جمعي، انتشار گازهاي گلخانهاي، بحرانهاي اجتماعي و سياسي، جهاني شدن اقتصاد و بحرانهاي آن، ناامني بهداشتي مثل ايدز، خطر شيوع بیماریهای ناعلاج، تخريب محيط زيست، برهم خوردن تعادل بيولوژيك (مثل آب شدن بيسابقه يخهاي قطب جنوب)، فعالیت شبكههاي مخوف مافيايي، فعاليتهاي مخرب اقتصادي (مثل قاچاق كالا، انسان، مواد مخدر و كالاهاي تقلبي)، تأثيرات گسترده فرهنگ منحط غربي در سراسر جهان و تضعيف روزافزون ارزشهاي اخلاقي و مذهبي.
تمدن جديد با داعيه انسانمداري، علمگرايي و پيشرفت، مدعي تأمين خوشبختي، نجات، صلح، امنيت و عدالت براي بشر بود، در حالي كه امروز نه از شأن و ارزشهاي متعالي و كرامت انساني خبري است و نه از امنيت و صلح و عدالت. در روزگار ما، تار و پود ارزشهاي انساني از هم گسسته و همين تمدن انسانگرا، به تحقير و نابودي اصالت انساني دست زده است.[15] مكاتب طرفدار انسانگرايي نیز ضربههاي مهلك خود را بر بنيانهاي نظري انسانشناسي و مباني فلسفي آن وارد ساخته و انسان را از محتواي واقعي خود نهي كردهاند.
در تمدن جديد و از عصر رنسانس به بعد، انسان مهمترين آرمان تمدن جديد معرفي گشته، ولي تنها در بعد مادي و چارچوب رفاه و عيش و نوش حيواني خلاصه شده است. انسان امروز با نفي ارزشهاي آسماني و ديني، به اصيلترين ابعاد وجودي و كمال واقعي خود پشت كرد، و دين را كه راه هدايت و كمال و تأمينكننده اخلاق و مباني صلح و برادري بود، از ساحت زندگي خود دور كرد. انسان امروز، هواهاي نفساني و لذتجويي را مهمترين اهداف زندگي خود ساخته، به پرستش خویش روي آورده و ارتباط معنوي و روحياش را با خالق خود گسسته است. به همین دلیل، انسان امروز به استدراج و خوداتكايي و طغيان مبتلا شده است. انسان غربي، در طول سه قرن مورد هجوم انواع فرهنگها و افكار بشري سستبنياد و بيمبنا قرار گرفته و دچار بيتعادلي گرديده است او میخواه به جای خدای آسمانی، خود، در زمين خدايي كند.
به طور كلي، تمدن جديد كه داعيه جهانشمولي داشت و خود را بهترين الگوي فرهنگ حكومتي براي تمام بشر ميشمرد، هديههايی تلخ و گزنده و خانمانسوز براي بشر به ارمغان آورده است. اين واقعيت، چنان ملموس و مشهود مینماید. كه حاجت به بيان و برهان ندارد. با اين حال، به فراخور اين نوشتار، به تحليل برخي مباني فلسفي و نظري مدرنيته ميپردازيم تا ثابت كنيم كه تمدن غرب نميتواند داعيه جهاني شدن و حكومت جهاني داشته باشد:
1. مدرنيته در بحران
هگل و برخي ديگر از فيلسوفان غربي استدلال ميكنند كه تمدن مدرن غرب به دليل ابتنا بر عقلانيت و علممحوري، بهترين تمدن بشري شناخته ميشود. اين ايده هگل تا امروز طرفداران زيادي داشته، ولي نقدهاي جدي به آن شده است.
تمامي فيلسوفان مدرن بعد از دكارت كه بر عقل خودبنياد و روش علمي تأکید مي كردند، زمينه گسترش مدرنيته را با بازگذاشتن دست انسان براي سيطره بر طبيعت و جهان، مهيا كردند. در عصر روشنگري، علم به منزله روشي مطمئن و تنها عامل پيشرفت بشر در همه زمينهها شمرده شد و به الگوي كامل براي همه جوامع تبديل گشت. مشخصههاي ديگر اين عصر، فقدان ارزشهاي اخلاقي و نفي ارزشهاي عام و جهانشمول، رواج مصرفگرايي و فريبندگي و شيءگشتگي است.
مدرنيتهگرايان معتقدند تمدن مدرن بيش از هر تمدن شناخته شده ديگر به جايگاه كليتگرايي و جهانشمولي واقعي و اصيل نزديك شده و مدرنيته در شرف تبديل به تمدن جهاني و فراگير است. افرادي مثل پتراس، گلدينگ، هريس، هانتينگتون و فوكوياما، چنين برداشتي از جهاني شدن دارند. از نظر اين ديدگاه، جهاني شدن به معناي حضور فرهنگهاي گوناگون در فضاي مشترك آفرينش، توليد و تأثيرگذاري نيست، بلكه صحنه رقابت و پیروزی فرهنگهاي غالب خواهند بود كه ابزار مالي و فني و فنآوريهاي اطلاعاتي و شبكههاي ارتباطات جهاني را در اختیار دارند.
برخي از فلاسفه و متفكران غربي، بر ايده برتري تمدن غرب و اينكه مدرنيته بهترين الگوی تفكر براي تمام فرهنگها و جوامع است، تأکید دارند تا آنجا كه برخي از متفكران و نظريهپردازان غربي نظير هانتينگتون و فوكوياما،[16] آشكارا اين برتري تمدن غرب را به رخ جهانيان مي كشند و فرجام تاريخ را با غلبه و جهاني شدن تمدن غرب مساوي ميانگارند.
آيا هيچ مانعي بر سر راه عقلانيت و به كارگيري عقل در همه شئون حيات فردي، اجتماعي و سياسي وجود ندارند، و آيا انگيزههاي نفساني و منفعتطلبانه بشري، بزرگترين مانع بر سر عقل و عقلگرايي نيست؟
دانيل بل سوسياليست امريكايي با همين رويكرد در كتاب پايان ايدئولوژي دموكراسي غرب را نماينده جامعه خوب در مرحله عمل ميداند. فوكوياما نيز با رويكردي مشابه، به ايدة برتري تمدن غرب در مقالهاي با نام «پايان تاريخ و آخرين انسان» اشاره میکند. وي با تفسيري خاص از هگل، فيلسوف آلماني، ميكوشد دنيايي عاري از جنبههاي ايدئولوژيك را كه به عينيت پيوسته، نشان دهد و سرنوشت انسان را در ساختار دموكراسي ليبرال ترسيم کند.
ادعاي اصلي او متكي بر دو فرض است:
اول اينكه علوم طبيعي هم واجد خصلت انباشت دانش و تجربه بشرياند و همجهت دارند. بنابراين، بر تمام جوامع بشري كه بخواهند از اين دانش بهره بگيرند، تأثيري يكنواخت خواهد. داشت.
دوم، گرايش روزافزون بشر به بهرهمندي از تكنولوژي، موجب همگن شدن فزاينده فرهنگها شده است. به همین دلیل، دانش و ارزش تمدن غربي را همسو و همجهت ميبيند و معتقد است جهتگيري جوامع گوناگون براي پيشرفت و نياز به تكنولوژي غرب، روند همگرايي با غرب را تشديد ميكند.
هگل، روند تكامل تاريخ را پیشرفت به سوي عقلانيت كامل علمي میدید که به مرور زمان، از سيطره احساس، تخيل، وهمزدگي، رها میشود و حتي با افسونزدايي و دينزدايي، تنشها و تناقضات اجتماعي خود را فيصله ميدهد و با پيشرفت تاريخ، نظم اجتماعي ـ عقلاني به واقعيت تبديل ميشود.
اساس نظريه وي اين است كه با شكست تجربههاي تاريخي، مثل فاشيسم و پایان سيطره مذهب (كليسا) و نظامهاي توتاليته و كمونيسم، گرايش عام براي كل بشر در جهت «دموكراسي ليبرال» ايجاد شده و پايان تاريخ در واقع به معناي پيروزي يك «ايدئولوژي واحد» تفسير ميشود كه در عين عقلاني بودن، تجربهای واقعي و بیبديل نيز است. وي تأکید ميكند: «هيچ جانشيني كه از جنبه نظري منسجم باشد، براي دموكراسي ليبرال وجود ندارد.»[17]
نظريه پايان تاريخ، بر اين فرض استوار است كه بشر به آخرين مراحل از كمال و نبوغ عقلاني خود رسيده و به كاملترين تجربه در تنظيم مناسبات و ساختارهاي حكومتي، سياسي، اقتصادي و علمي دست يافته است.
البته واقعيت عيني وضعيت موجود و وجود بحرانهاي بيشمار كه دقيقاً معلول عصر روشنگري و عقلانيت مدرن یا مرتبط با آن هستند، ابطال اين فرضيه را نشان ميدهد. افزون بر این، بسياري از نظريهپردازان و متفکران بزرگ غرب، اين نظريه را زیر سؤال بردهاند و با وارد کردن انتقادهای جدي به آن، الگوي مدرنيته غربي و نظام ليبرال سرمايهداري را تجربه كامل و نهايي بشر نميدانند.
ميتوان يك معناي معقول و منطقي براي نظريه پايان تاريخ در نظر گرفت و آن، پايان نظام ليبرال سرمايهداري و هويدا شدن بحرانهاي فكري و بنبستهاي علمي و عملي آن است. به دیگر سخن، دوران حاضر را ميتوان پايان الگوي مدرنيته غربي و شروع لغوي تمدن غرب و پايان دوران ابتذال و خودپرستي بشر و آگاهی به ناتواني خود در برقراري عدالت، امنيت، عقلانيت و تعادل همه جانبه و سعادت دانست.
اين نظريهها به طور مبهم، به نوعي تعيينكننده و اشاعهدهنده فرهنگ خاصي بودهاند. با این حال، بايد توجه داشته باشيم كه به طور نسبتاً روشني داراي تمايز و ويژگيهاي خاص خود هستند. نظريه علمگرايي پوزيتیويستي، نظريه عقلگرايي، نظريه اومانيستي و اگزيستانسياليستي، نظريههاي سياسي مثل كمونيسم، ليبراليسم و سوسياليسم، نظريه پايان تاريخ، نظريه برخورد تمدنها و نظم نوين جهاني، هر يك رويكردي كلگرايانه و رهيافت ايدهآليستي براي ساماندهي و مديريت جهان در قالب يك گفتمان فلسفي، سياسي، اقتصادي، فرهنگي و حتي نظامي بودهاند. البته در مورد غلبه و رجحان جنبههاي سياسي، اقتصادي يا فرهنگي هر يك از اين نظامها به شكل درونگفتماني، در جاي خود باید بحث شود، ولي به هر حال اين كشمكش همواره وجود داشته كه هر نظريه كلان در مورد مديريت جهان و هدايت جوامع انساني، ناگزير بايد در جنبههاي سياسي، فرهنگي و اقتصادي، برنامهاي نظاممند داشته باشد. به عبارت دیگر، صرفاً نميتوان بر بعد خاصي مثل بُعد فرهنگي پافشاري كرد و نفي انگارههاي معنوي و ديني را وجهه اصلي جهتگيري خود قرار داد و به ناچار در جنبههاي سياسي و اقتصادي نيز بايد طرحهايي براي اداره جهان اجرا کرد.
2. ضرورت حكومت واحد جهاني
روسو نيز حل مشكلات بزرگ بشري را در نظام اجتماعي و نوع حكومت ميديد. وي معتقد بود نفي دين و روند دينزدايي براي پيشرفت و كاميابي بشر كافي نيست. وي در اعترافات خود مينويسد: دريافتم كه همه چيز اساساً به علم سياست وابسته است و معضل «بهترين نوع ممكن حكومت»، مرا به مسئله ايجاد ملتي بافضیلت، روشنانديش و خردمند واداشت. خلاصه به معناي حقيقي كلمه تا آنجا كه ممكن است، بشر بايد به بهترين شكل حكومت دست يابد تا سعادتمند شود و محور ويژگيهاي اصلي چنين حكومتي، انديشه حق و عدالت است.[18]
به نظر او، جامعه با اصلاح و دگرگوني خود ميتواند اين دردها را درمان كند. روسو نيز مانند پاسكال و برخي ديگر از متفکران، درخشش خيره كننده تمدن جديد را تنها پندار و زرق و برق آن ميبيند و پيوندهاي اجتماعي عصر جديد و ارزشهاي حاكم بر آن را دروغين و غيرواقعي ميداند. وی معتقد است كه انسان خيال ميكند امنيت و آرامش او در جامعه، با حضور و تشكيل نهادهاي اجتماعي تأمين ميشود.[19] در واقع، او نيز مانند پاسكال عقیده دارد كه وضع كنوني بشر، دچار فساد و تباهي و افراط و تفريط است. به گفته وي، همه چيز تا زماني كه در دست پروردگار قرار دارد، نيكوست، اما همين كه به دست انسان ميرسد، راه تباهي در پيش ميگيرد.
ويل دورانت در تاريخ تمدن مينويسد: مدينه فاضله تحقق يافته است، ولي در عالم خارج از ما... ما قدرت خود را صد برابر كرده و به پيشرفتهاي زيادي دست يافتهايم، ولي طرحها و نقشههاي ما به پستي و تنگي زماني است كه در جهل و انحطاط به سر ميبرديم. ما از لحاظ روحي، كوتهفكراني هستيم در قالبهاي بسيار بزرگ. مدينه فاضله در همه جا وجود دارد به جز در روح انسان. با اين همه، اين مدينه فاضله كوچكي كه اكنون با رؤياي اغماضپذیر ميخواهيم بنا كنيم، نميخواهد طبيعت را از نو بسازد و تسلط انسان را بر طبيعت بگستراند؛ زيرا بهشت مورد نظر «بيكن» تحقق يافته است، بلكه ميخواهد خود را از نو بسازيم و نفوس خود را با اراده و دلهاي خویش را پاك و با صفا كنيم. معلوم شد كه مقصود ما بناي يك مدينه فاضله مكانيكي يا بهشتي براي رهروان پياده و مسافران هواپيما نيست، بلكه امر اساسيتري در نظر است که همان بالا بردن صفات اخلاقي و جسمي و معنوي مردم باشد. نسلي كه محصول و نتيجه اين اقدامات به شمار میآید، ميتواند مدينه فاضله را بنا كند![20]
د) نظريه مهدويت
انسان سرگشته آخر الزمان كه از همه مسلكها و قدرتهاي بشري نوميد گشته است، در طلب آرمان رهايي ميخروشد و در جستوجوي پناهگاهي روحي و معنوي و تكيهگاهي وجداني و فطري، به هر سو ميرود و در اشتياق ديدار آخرين حجت الهي و بقيةالاولياء در بيقراري به سر ميبرد.
انتظار منجي موعود، انعكاس تعاليم و باورهاي همه انبيای الهي يك ضرورت و نياز است. بشر به يافتن راه نجات از همه مشكلات و مسير واقعي كمال، نیازمند است. ما ناگزيريم از بين اين گزينهها يكي را انتخاب كنيم: تباهي و فساد يا اصلاح و بهروزي؛ ظلم يا عدالت؛ جهل و تيرگي و اختناق يا نور و روشنايي و رهايي؛ شر و شرارت يا امنيت و نجات و سعادت. همه دينها به نجات و سعادت ميانديشند و روزي را وعده دادهاند كه همه زمينهسازيها وتلاشهاي انبيا و ارشادها و دعوتهاي ايشان به ثمر مینشيند و اهداف متعالي و آسماني دين محقق ميشود. بايد گفت عصر جديد با همه ادعاها و بحرانهايش و با تمام وجودش، چنين نياز و اضطرابي را احساس ميكند.
حال با توجه به اينكه شرط فاعلي، يعني اراده قطعي خداوند براي نجات و سعادت بشر با تعيين دين و ارسال هدايتگران و منجيان آسماني محقق شده، بايد ديد آيا انتظار كه تحقق شرط قابلي اين امر است، محقق شده و آيا جهان با اين ناكاميها و انحرافات به اين نقطه نزديك شده است كه بداند و باور كند بدون دين و بدون رهبري يك انسان آسماني نميتواند عدالت، امنيت و صلح واقعي را برقرار و ظلم و فساد را ريشهكن سازد یا نه؟
در تمام اديان و مذاهب جهان، به مصلحي كه در آخرالزمان ظهور خواهد نمود و آينده جهان و فرجام را اصلاح خواهد كرد، اشاره شده است. بنابراين، انتظار يك مصلح بزرگ آسماني و غيبي و اميد به آيندهاي روشن و ملكوتي، امري فطري و منطق با آموزههاي همه اديان و عقل و فطرت بشري است.
ضرورت و فلسفه وجودي منجي و حكومت واحد جهاني الهي، در واقع همان فلسفه بعثت انبيا و ضرورت هدايت و راهنمايي بشر است. فلسفة خلقت، در واقع، رشد هدايت و تكامل بشر در سايه عبوديت به شمار میآید و اين فلسفه و هدف شامل همه انسانها و همه اعصار است.
ضرورت قيام و ظهور موعود نيز به منزله تحقق اين هدف و اهداف ديگر انبياست. پس به همان ميزان كه حقيقت و عدالت به منزله يك فعل، ضرورت و ارزش دارد، وجود برپا كننده (فاعل) آن نيز ضرورت دارد، زيرا:
1. علم به حقايق دين به طور كامل و آگاهی به ابعاد وجودي انسان و راه كمال و هدايت او به سوي خدا، از ويژگيها و شئون امام معصوم7 است.
2. اصل هدايت امري ضروري و حتمي در سنت الهي به شمار میآید و چنانكه گفته شد، فلسفه و هدف اصلي خلقت آدميان محسوب میشود. اين امر به انسانهاي خاص و زمان و يا منطقه خاصي اختصاص ندارد، بلكه عام و مطلق است و تعطيلبردار نيست.
3. عدالت در ابعاد جهاني به زمينهها و پيشفرضهاي خاصي نياز دارد كه تنها از عهده ديني كامل و جامع برميآيد كه برای همه ابعاد وجود آدمي و همه نيازهاي جوامع بشري برنامه داشته باشد و در همه موارد، حكم حق و حد معقول و مشروع را از حد افراط و تفريط و ناصواب آن مشخص سازد.
اجراي عدالت و تحقق آن در همه ابعاد جوامع بشري در حوزه اقتصاد، سياست، اخلاق، نظام تعليم و تربيت و ابعاد اجتماعي و فردي از غيرمعصوم ساخته نيست، زيرا:
1. این فرد، به همه ابعاد عدالت در همه شئون و ابعاد وجودي و ساحتهاي بشري علم كافي ندارد.
2. زمينه اجراي عدالت به مفهوم واقعي آن، مستلزم عصمت و تقوا و علم در حد كامل است و از فردي كه این صفات را ندارد، نميتوان توقع اجراي عدالت داشت. از اینرو، با اينكه همه جوامع انساني در طول تاريخ، طالب عدالت بودهاند، كمتر به آن دست يافتهاند. پس نتيجه میگیریم كه تحقق عدالت به معناي كامل و در ابعاد جهانشمول آن (عدالت تشريعي و تكويني) از شئون و اموري است كه به امام معصوم اختصاص دارد.
دقت در روايات و رهنمودهاي معصومان: در مورد، ظهور منجي و برپاكنندة حكومت حق و عدل نشان ميدهد كه اين همه تأکید و اشارات صريح و برجسته در مورد عدالت، چه وجهي دارد. حال این سؤال اساسي مطرح است كه آيا امام مهدي(عج) وظايف و برنامههاي مهم ديگري بر عهده ندارد كه به اندازه عدالت، ضرورت عقلي و ديني داشته باشند؟ آيا وظايفي مانند اجرای حدود الهي، اقامه حق، تعليم و حفظ دين از بدعت و تحريف، مبارزه با دشمنان دين و نابودي كفار، مشركان، طاغوتها و... از وظايف امام نيست؟
در پاسخ بايد گفت به نظر ميرسد تأکید بر عدالت، علت و فلسفه خاصي در عصر ظهور دارد و آن دليل، هم جنبه تاريخي دارد و هم جنبه فلسفي و كلامي.
ميتوان گفت ادله اثبات كنندة ضرورت منجي و فلسفه آن، مبيّن ضرورت عدالت و نياز بشر به اين اصل مهم نيز هست. بنابراين، بايد به اين حقيقت توجه داشت كه تأکید بر عدالت، تأکید بر ضعف و عجز بشر در تأمين و تحقق اين اصل مهم و ضروري حيات بشري است؛ تأکید بر عدالت، اثباتكنندة بطلان تمام دكترينهاي تاريخي و علمي بشر براي تأمين صلح و عدالت در تمام جوامع و مقاطع تاريخي است؛ تأکید بر عدالت، تأکید بر نياز بيبديل انسان به يك منجي و هدايتگر معصوم و آسماني است. تأکید بر اينكه عدالت تنها به دست موعود و منجي شيعه تحقق خواهد يافت، در واقع، احتجاج و دعوت به تحدّي با همه مكاتب بشري و همه نظریهها و دكترينهايي است كه در مورد آينده بشر بیان شده كه «ضَعُفَ الطالب و المطلوب» را اثبات ميکند.
آينده جهان و انسان از منظر دكترين مهدويت، آيندهاي است مبتني بر خدامحوري، عدالتمحوري، كرامت انساني، عقلگرايي، حاكميت ارزشهاي معنوي و اخلاقي، رفع هرگونه عامل انحطاط فكري و اخلاقي، زدودن موانع رشد معنوي و عقلاني بشر، رفع سلطه كفار و ظالمان و طاغوتها و رفع هرگونه استثمار و استعمار و تبعيض و بيعدالتي.
نظريه رهاييبخش مهدويت، دربردارنده نظرية تكامل تاريخي و فطري انسان و همچنين به معناي بسط دينداري و هدايت الهي در چارچوب گفتمان عقلانيت بشري و تجلّي نظرية غلبه حق بر باطل و ارادة حكيمانه و رحيمانه خداوند براي هدايت انسانهاست. این نظريه تحقق مشيت و اراده الهي در مورد نصرت دين خود و پيامبران و اوليایي است كه از سوي او آمده، به سوي او دعوت كرده و ندای «من الحق الي الحق» سر دادهاند. نظريه مهدويت، نظريه تحقق وعده ( لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [21]) و نظريه انقضاي امهال و اجل است كه خداوند فرمود: (لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ[22]). بنابراين، عصر غيبت و دورة انتظار در درون اين گفتمان معنا مييابد و به نظر ميرسد انتظار به معناي اجل و مهلت بزرگ و اتمام حجت از جانب خدا براي انسان است.
نظريه مهدويت، نظريه خروج از بن بستها و بحرانهايي است كه بشر به دست خود به وجود آورده است: (إِنَّ اللَّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ)[23].
نظريه مهدويت، نظريه اضطرار و وقوف بشر، به عجز ذاتي خود و ضرورت التجا و استدعا و استمداد از لطف و رحمت خداوند متعال است: (قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ...[24]).
نظريه مهدويت، نظريه هدفمندي خلقت جهان و انسان و باور به اين حقيقت است كه انسان رها شده به حال خود نيست كه هرگونه دخل و تصرفي را در جهان تكويني و نسبت به دیگر مخلوقات اعمال کند.
نظريه مهدويت، نظريه ضرورت نجات از جانب خداوند است كه از برجستهترين مفاهيم و تعاليم مسيحيت به شمار میآید. نظريه نجات در مسيحيت، اعتراف انسان غربي است كه استغنا از دين و خدا را ادعا دارد و اينكه نجات، امري بشري نيست، بلكه امري الوهي به شمار میآید و منجي، تمثیل اراده و مشيت خداوند و عامل اصلي تحقق ملكوت خدا در زمين است.
نظريه مهدويت، تحقق نتيجة تحدّي خداوند بر ابطال تمام دعوتها و ايدههاي غيرالهي است كه (فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ[25]) و در واقع، معناي تحدّي خداوند و اتمام حجت الهي با اهل تمام اديان و مذاهب در سرتاسر عالم هستي است.
نظريه مهدويت، گرايش به دعوت الهي است كه همه انسانها را به «كلمة سواء» و نقطه اشتراك همه اديان توحيدي فراميخواند؛ گرايش به مبناييترين و اساسيترين نقطه اشتراك و اصل و تمام ارزشهاي متعالي كه همان اقرار به عبوديت خداوند است: (قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ[26]).
نظرية مهدويت، نظريه دعوت به عدالت و برادري و الغای تمام تمايزات، تبعيضها و ستمهاست. در واقع، به معناي پذيرش و تضمين كرامت ذاتي و حق طبيعي حيات مساوي براي همه انسانهاست. پذيرش معيارهاي الهي كرامت انسان، علم، عدالت، عقلانيت، تقوا، معنويت، نيكي و خيرخواهي براي همه بشر است.
نظريه مهدويت، دعوت انسانها به كمال، عقلانيت، معنويت، توسعه، عدالت، امنيت؛ دعوت به دستیابی معرفتي جديد درباره انسان و جهان و هدف و فلسفه خلقت؛ دعوت به مديريت الهي بر سرنوشت انسانها و دعوت به حكومت صالحان و حكيمان و كامل ترين انسان بر جهان است.
آمادگي براي پذيرش حاكميت چنين ارزشها و معيارهايي و حكومت چنين انساني بر روي زمين، علاوه بر اينكه امري فطري و وجداني براي همه انسانهاست، به نوعي در آثار برخي از حكماي بزرگ يونان و برخي فيلسوفان غربي مثل ارسطو، افلاطون، اگوستين، نيچه نيز منعكس شده و حاكميت انسانهاي غيرحكيم و ناصالح كه قادر نيستند بر اساس حكمت و عقل حكومت كنند و بر خلاف اميال و اغراض و هواهاي نفساني و القائات گوناگون شيطاني رفتار میکنند، بدترين نوع حكومت شمرده شدهاند. بنابراين، از اين منظر نيز حكومت جهاني مهدوي، حكومتي كاملاً فطري و عقلاني است كه همه اديان و شرايع بزرگ و حكيمان بزرگ بر آن تأکید کردهاند.
1. نظریه مهدویت در قرآن
با شناخت امام و مطالعه آموزههاي اديان الهي خصوصاً قرآن كريم، به صراحت بطلان نظرياتي كه آينده بشر را پوچ ميدانند و سرنوشت فعلي و آينده انسان را به جبر تاريخي و عوامل كنترل ناپذیر و پيشبيني ناشده مستند ميكنند، يا نوعي ديالكتيك دایم را در زندگي بشر و تاريخ حاكم ميدانند، روشن ميشود.
قرآن كريم ثابت ميكند كه خداوند بر اعمال فردي و اجتماعي انسانها آگاه و شاهد است و عنايت، مشيت، حكمت و تدبير او همیشه جريان دارد: (وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ[27])، (إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيٌْ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ .[28]) همچنين غافل نبودن خداوند از اعمال، عقايد و حيات بشري و نظام تكوين و سنن قوانين طبيعي و ارتباط حكيمانه نظاممند تمام موجودات عالم هستي را يادآوري ميکند.
از سوي ديگر، بر اساس سنت قطعياش كه تعطيل و تحويل بردار نيست، و حكمت و عدالت خویش به نسبت كردار و عقايد و افكار بندگان خود بياعتنا نيست. از همین روست که كافران، مشركان و ظالمان را به عذاب دردناك مبتلا ميكند و نميگذارد اين عوامل گمراهي و كفر، به طور مطلق و هميشگي بر سرنوشت بندگانش تسلط يابند. ممكن است بر اساس سنت امتحان و ابتلا، افراد را به دليل سستي ايمان يا بيديني و اعراض از راه او، مجال و مهلت دهد، اما سنت و اراده قطعياش به هدايت انسانها و نصرت دين خود تعلق گرفته كه در تعاليم قرآني و آموزههاي ديني، به صراحت بر اين مطلب، تأکید شده است.
علاوه بر اين، قرآن كريم انسانها را به راه راست، راه رشد و کمال، حق پرستي، تداوم راه انبيا و دوري از كفر، شرك، بتپرستي و ظلم و گناه دعوت ميکند. از اینرو، هم اراده تشريعي و هدايت به امر خداوند و هم اراده قطعي و تكويني او به سير تكامل معنوي و عقلاني انسان، تعلق گرفته است.
اکنون به برخي از آموزههاي قرآني در این زمینه اشاره میکنیم:
1. (وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمْ الْوَارِثِينَ).[29]
2. (إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ).
3. (وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ).
4. (الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوْا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ).[30]
5. (وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ...).[31]
6. (بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ...).[32]
7. (وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنْ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ).[33]
8. (وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ).[34]
بسياري از آموزههاي قرآني و معتقدات ديني مبيّن اين حقيقت است كه خداوند، خير، فلاح، هدايت، رشد و كمال انسانها را اراده كرده و آنها را به صلح، برادري، قسط، مساوات، عدالت، پاكي، احسان و دوستي فرا خوانده است. قرآن كريم در آیاتی به این آموزهها اشاره کرده است، از جمله:
1. دعوت به احسان: (وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ).[35]
2. دعوت به پاكي و صفات اخلاقي: (وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ).[36]
3. دعوت به رشد و كمال علمي و معنوي و عقلاني؛
4. دعوت به تفقه و تفكر و بصيرت براي تميز حق از باطل؛
5. دعوت به بهرهمندي معقول و مشروع از مواهب طبيعي؛
6. دعوت به اعتدال و عدالت در همه امور؛
7. دعوت به قسط و عدل و احسان؛
8. دعوت به مهرورزي و خيرخواهي؛
9. دعوت به صلحطلبي و آرامشجويي؛
10. دعوت به ايثار و گذشت؛
11. دعوت به دوری از اسراف و تبذير؛
12. دعوت به حقطلبي؛
13. دعوت به عقلانيت و تدبّر در اسرار هستي و فلسفه خلقت؛
14. دعوت به صراط مستقيم: (أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى).[37]
15. تأکید بر وراثت و حكومت صالحان بر زمين؛ (وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ).[38]
16. وعده ياري و نصرت مستضعفان و خلافت آنان؛ (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمْ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ).[39]
17. اشاره به تحقق وعده غلبه حق بر باطل: (لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي)؛[40] (جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا)[41] و (يُرِيدُونَ أَن يُطْفِئُوا نُورَ اللّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللّهُ إِلَّا أَن يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ).[42]
18. اشاره به گرايش فطري انسان به سوي كمال و خير:[43] (إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا).[44]
19. اشاره به هدفدار بودن هستي و بيهوده نبودن نظام تكوين و تشريع؛
20. اشاره به تداوم داشتن ياري هميشگي خداوند در حق مؤمنان؛
21. اشاره به بياعتنا نبودن خداوند در برابر ظلم و كفر و فساد در زمين و هلاكت حرث و نسل و انحراف مسير اصلي خلقت؛
22. اشاره به اینکه هر جريان نامعقول و خلاف سنتهاي طبيعي و عادي يا خلاف حكمت و مصالح الهي به ضلالت و هلاكت خود انسانها مي انجامد: (فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ[45])، (إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لِأَنفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا)[46] و (وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ...)[47].
23. اشاره به فلسفه خلقت و هدف زندگي بشر و زيست انسان و نوع صحيح استفاده بشر: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً)[48] و (جَعَلَ لَكُمْ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً).[49]
24. اشاره به مسئول بودن انسان در برابر نوع زندگي خود، نوع ارتباط با خدا، نوع ارتباط با ديگران و نوع ارتباط با جهان هستي و اعمال خود؛
25. اشاره به علل انحرافات و نوع نگرش و اعمال امتهاي نافرمان و بيدين و نوع برخورد خداوند با آنان؛
26. اشاره به هدف خلقت انسان و نوع وظايف بشر در قبال خداوند و برحذر داشتن انسان از طغيان، كفر، بتپرستي، هواپرستي و عصيان.
همچنانكه از منابع اصيل و متعدد اسلامي برميآيد، امام مهدي(عج) با تشكيل حكومت فراگير و جهاني، به بسط علم و عقلانيت، رفاه و توسعه و عمران بلاد و بسط ارزشهاي اصيل ديني، مكارم اخلاقي، و عدالت فراگير، همت خواهد گمارد. آن حضرت همه اين آرمانهاي بزرگ را با تشكيل حكومت واحد جهاني كه سياست و فرهنگ و ارزشها و الگوهاي مديريتي آن همآهنگ، ولي متفاوت با نظام موجود است، آغاز خواهد كرد. در گستره حكومت الهي و جهاني مهدي(عج)، بساط همه تضادها برچيده ميشود و مردم، مفهوم واقعي آزادي و سعادت را به خوبي درك خواهند كرد.
بشر تنها در پرتو حكومت واحد جهاني كه بر پايه عدل و ارزشهاي الهي و انساني و مبتني بر جهانبيني الهي و انسانشناسي ديني باشد، ميتواند از بحرانهاي بزرگ رهايي يابد. امروز بحرانهاي بيشماري زندگي بشر را احاطه كرده و تعادل زيست محيطي، اجتماعي و فكري او را دچار دگرديسي و تحول نموده است و تنها حكومت الهي كه كرامت و حقوق واقعي انسانها را به رسميت بشناسد، ميتواند بشر را از اين همه بحران و بنبست نجات دهد و ريشه تمامي ظلمها، تبعيضها، خونريزيها و استثمارگریها را بخشكاند. نياز به وجود حكومت جهاني واحد در تمام جوامع بسیار احساس ميشود.
انسان ستمدیده در طول تاريخ، روزي از اين بدبختيها و ظلمها نجات مييابد كه به تعاليم نجات بخش اديان الهي روی آورد و به ارزشهاي ديني پايبند باشد. تا زماني كه بعضي از انسانها، ارباب و برخي ديگر، بنده باشند و به جای برابری و برادری، امتيازات و ملاكهاي قومي و نژادي، حاکم باشد، همة تلاشها براي تحقق عدالت، صلح و برابري، محكوم به شكست خواهد بود.
2. نظریه مهدویت در حدیث
در اين زمينه، احاديث بسياري نيز وجود دارد كه همان حقايق و تعاليم گفته شده را تبيين کردهاند از جمله:
1. امام محمد باقر7 به هشام فرمود:
ليس بعد ملكنا ملك، لأنّا أهل العاقبة، يقول الله عزّوجلّ (وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ)؛[50]
بعد از فرمانروایی ما، سلطنتی نیست؛ زیرا ما همان «اهل عاقبت» هستیم که خداوند عزوجل میفرماید: «و عاقبت از آن پرهیزگاران است».
2. در حديث ديگري، امام باقر7 در مقام تعليل و بيان فلسفه آخرين دولت به امامان شيعه ميفرمايد:
... لئلا يقولوا إذا رأو سيرتنا، إذا ملكنا، سيرتنا مثل سيرة هؤلاء ؛[51]
... تا هنگامی که سیره و رفتار ما را دیدند، نگویند: اگر ما هم زمامدار میشدیم، سیره ما هم مانند آنان بود.
3. امام صادق7 نيز در اینباره ميفرمايد که: پيش از برقراري دولت ما، همه گروهها به حكومت مي رسند، «حتّي لايقول قائل: إنّا لو ولّينا لعدلنا؛ تا کسی و گروهی نگوید: اگر ما حاکم میشدیم، عدالت را برقرار میکردیم».[52]
بنابراين، يكي از فلسفهها و حكمتهاي تأخير حكومت جهاني و آسماني مهدي(عج) اين است كه بشر همه راهها را امتحان كند و همه ادعاها و نظريات بشري، عجز و ضعف خود را نمايان سازند. آنگاه پس از شكست همه ايدههاي بشري، انسانها به اضطرار، ضعف عقل و ناكارآمدي الگوهاي علمي خود پيببرند و كليد نجات و سعادت خود را در دست اَبَرمرد الهي و منجي آسماني ببينند. امام ميفرمايد: «دولتنا آخر الدول؛ دولت ما آخرين دولت است.»
4. امام باقر7 ميفرمايد:
... ولم يبق أهل بيت لهم دولة إلّا ملكوا قبلنا؛[53]
هيچ خاندانی نميماند كه مدعي دولت و زمامداري باشد مگر اينكه قبل از ما به حكومت ميرسد.
5. امام صادق7 نيز فرموده است:
ما يكون هذا الأمر حتّي لايبقي صنف من الناس إلّا و قد ولّوا علي الناس... ثمّ يقوم القائمُ بالحقّ والعدل؛[54]
درباره امر حکومت، هیچ دستهای از مردم باقی نمیماند مگر اینکه بر مردم حکمرانی میکند. سپس قائم بر حق و عدل قیام میکند.
طبق اين دو حديث، همه گروهها و صاحبنظراني كه درباره حكومت، ايده و ادعايي دارند، به حكومت ميرسند، تا آنجا كه روزگاري میآید كه فكر بشر به بنبست ميرسد و آنگاه نظريه امامت و حكومت امام مهدی(عج) بر افق جانها و عقول بشري طلوع ميكند و حكومت حق و عدل بر اساس ارزشها و تعاليم وحي بنیان نهاده ميشود.
نظريه آخرين دولت، هم بيانگر آخرين شكل و الگوی حكومت فراگير بشری از نظر زماني و تاريخي است و هم بيانگر شكل ماهوي و دربردارنده كمال نهايي و نهايت عقلانيت و موفقيت در تحقق آرمانهاي اصيل و ديرينه انساني. به همین دلیل، از هر نظر، برترين و كاملترين حكومت است.
3. ویژگی حكومت جهاني مهدي(عج)
با توجه به اهداف كلي اسلام و آرمانهاي شيعي كه از متن آيات قرآني و روايات معصومان: به دست ميآيد، ميتوان گفت حكومت جهاني امام مهدي(عج)، اين اهداف متعالي قرآني را سرلوحه برنامهها و اهداف خود قرار خواهد داد:
1. زمينهسازي براي پرستش حق و توحيد باوري: (يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا)؛[55]
2. استقرار عدل و قسط و برابري؛
3. حکومت مستضعفان و نابودي مستكبران: (وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي...)؛[56]
4. اقامه نماز و دادن زكات؛
5. احيای دين واقعي خدا (اسلام محمدي)؛
6. استقرار همه جانبه دين و اجرای حدود و دستورهای الهي؛
7. نفي سلطه كفار، مشركان و طاغوتها؛
8. از بين بردن زمينههاي فساد و تباهي در روي زمين؛
9. نابود ساختن مظاهر كفر، شرك، نفاق و ارزشهاي مادي و شيطاني؛
10. ظلمستيزي و نفي استثمار، تبعيض و بردگي؛
11. تمكن و استخلاف مؤمنان در زمين؛
12. روشن ساختن معيارهاي شناخت حق؛
13. ايجاد امنيت در همه ابعاد حيات بشري؛
14. ايجاد زمينههاي رشد علمي، اخلاقي و عقلاني؛
15. آماده ساختن زمينه رفاه همگاني و وفور نعمت؛
16. تقسيم عادلانه ثروت؛
17. ايجاد صلح جهاني؛
18. حكم بر اساس دستور خداوند:
(مَا كَانَ لِبَشَر أَن يُؤْتِيَهُ اللّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَاداً لِي مِن دُونِ اللّهِ وَلكِن كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ).[57]
(إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدي وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِن كِتَابِ اللّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلاَ تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلاَ تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَن لَمْ يَحْكُم بِمَا أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ).[58]
(فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنْزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً وَلَوْ شَاءَ اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلكِن لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَي اللّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ).[59]
(إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَي أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ إِنَّ اللّهَ كَانَ سَمِيعاً بَصِيراً).[60]
19. نفي سلطه كفار از مسلمانان: (الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِن كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُن مَّعَكُمْ وَإِن كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُم مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَن يَجْعَلَ اللّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً)؛[61]
20. نفي سلطه اهل اتراف و اسراف: (وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ)؛[62]
21. نفي سلطه هواپرستان و بيدينان: (وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلاَ تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطاً)؛[63]
22. نفي سلطه ظالمان: (وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ).[64]
امام با برپایی حکومت خویش، به اهداف اسلام و وعدههاي قرآن جامعه عمل ميپوشاند. هدف اسلام، آزاد كردن انسانها از بندگي و خواري، خاتمه دادن به بتپرستي، از بين بردن زمينههاي فسق، برچيدن بساط ظلم و استثمار، مبارزه با خرافات و عقايد پوچ، برداشتن امتيازهاي مادي، مبارزه با ناداني، برقراري عدالت و امنيت، اجرای احكام خدا، حفظ حقوق و كرامت انساني و آماده كردن زمينة رشد و تكامل انسانهاست.
دعوت به يكتاپرستي و تقرب به خداوند و جلب رحمت و مغفرت الهي نیز در رأس همه دعوتهاي الهي انبياست كه همه اين اهداف الهي و قرآني به دست آن ذخيره الهي محقق خواهد شد.
با ظهور امام عصر(عج)، تشكيل حكومت فراگير آن حضرت و اداره همه جوامع با يك سياست واحد و برنامه و هدف الهي به دست آن حضرت، آرمان والاي تشكيل جامعه بزرگ و عادلانه بشري تحقق مي پذيرد و آرزوي ديرينه همه پاکان برآورده ميگردد. در آن، دوران تضادها، جنگها و خونريزيها بر سر منافع مادي و جاهطلبيها از بين ميرود و كژيها، پرخاشگريها، تحقيرها و بيعدالتيها جاي خود را به صلح، برادري، برابري و عدالت مي دهد و كانون شرك، كفر، فساد، جنگ، استثمار و استعمار و عوامل اصلي آنها برچيده مي شود.[65]
حكومت جهاني مهدي، مدينه فاضله اسلامي و در واقع، تحقق وعده قطعي الهي است كه زمينه تجلي واقعي مقام خليفةاللهي انسان و اتمام نعمت پروردگار عالميان و روز غلبه دين حق بر اديان ساختگي و مكاتب بشري مدعي نجات و سعادت بشر خواهد بود. همچنین روز تجلي انوار الهي و اشراق ارض به نور رب است: (وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا[66]) و روزي است كه انوار حكومت ولي و حجت خدا زمين را روشن خواهد ساخت. در این روز، خلافت زمين به دست صالحان و اوليای الهي خواهد افتاد و همه در برابر قدرت و هيبت «ولي الله اعظم» خضوع خواهند كرد. آسمان و زمين، بركات و گنجها و اسرار خود را براي او آشكار خواهد ساخت و همه چيز زیر فرمان آن حجت حق خواهد بود و هیچ چیز ميان او و حكمش فاصله نخواهد انداخت: (إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ[67]).
او جهاني خواهد ساخت بر اساس وعدهها، برنامهها و خواستهاي الهي و انساني، آنگونه كه پيامبر اعظم6 فرمود:
سوگند به آن كس كه مرا مژدهآور راستين قرار داد! اگر از عمر جهان، جز يك روز نماند، خداوند همان يك روز را بس دراز كند تا فرزندم مهدي خروج نماید. پس از خروج او، عيسی، روح الله، فرود آيد و در پشت وي نماز گزارد. آنگاه زمين با فروغ پروردگار خويش روشن شود[68] و حكومت مهدي به شرق و غرب گيتي برسد.[69]
در فضاي حكومت جهاني مهدوي، جهان عاري از ظلم و تبعيض و خالي از جداييها و عقلگريزي و دينستيزي خواهد بود و از عدالت و خداپرستي و مهرورزي و اخوت مالامال خواهد شد.
چشم انداز حكومت «عدالتمحور مهدوي» بر اساس آرمانشهر مهدوي است كه بر پایه عدالت، پاكي، تقوا، صلاح و صلح و صفا پایهریزی شده؛ شهري که در آن امور به دست صالحان و پاكاني ميافتد كه فقط به رضاي خدا ميانديشند. آن روزگار، روزگار عدالت و دادگري، مساوات و برابري، قانون و نظاممندي، خداپرستي و خردورزي و جهاني عاري از كفر و بتپرستي و بيعدالتي است. در آن روزگار عطر ايمان و بندگي در سرتاسر گيتي خواهد پيچيد و ملكوتيان، نغمه توحيد را خواهند سرود.
در آن زمان، نیرنگ ستمگران و طاغوتيان در برابر اراده حق رنگ ميبازد و شهري با هزار آرمان انساني و هزار وعده خدايي ساخته خواهد شد. شهري كه در آن، گنجهاي معرفت و فيوضات معنوي، جانهاي تشنه را سيراب و از سراب رها خواهد ساخت. شهري كه از زمين و آسمانش بركات الهي خواهد جوشيد.[70] شهري كه نظام تعليم و تربيت و مديريت و حكومت آن بر اساس تعليمات حياتبخش قرآن و سيره و سنت پيامبر اكرم6 و امير مؤمنان علی7 خواهد بود.
4. مباني جهاني بودن حكومت مهدوي(عج)
ویژگیهای حکومت حضرت مهدی(عج) بدین شرح است:
1. جهاني بودن دين اسلام؛
2. جهاني بودن رسالت پيامبر اعظم6؛
3. اعتقاد به امامت و رسالت جهاني امام عصر(عج)؛
4. اعتقاد به جاودانگي دين اسلام و فرازماني و مكاني و ابدي بودن قرآن و تغييرناپذير بودن احكام دين؛ «حلال محمّد حلال إلي يوم القيامة»؛
5. مشترك بودن همه انسانها در تكليف؛
6. مشترك بودن بحرانهاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي جهان كنوني براي همه انسانها؛
7. امكان نداشتن تحقق صلح و عدالت جهاني با تحقق آن در نقطه اي خاص؛ زيرا وجود مقتضي و مانع با هم به تضاد مي انجامد و شرط فاعلي و قابلي هر دو با هم بايد وجود داشته باشند؛
8. معقول نبودن تداوم حيات نظامهاي كفر و ظلم؛ زيرا بر اساس آموزههاي دين، وجود كفر و شرك مستلزم نقض غرض خواهد بود. خداوند اراده كرده كه دين اسلام در همه جهان فراگير شود و بر همه اديان غلبه يابد. پس بودن اديان غيرتوحيدي با اين غرض و وعده الهي منافات دارد. بنابراين، لازمه غلبه دين توحيدي اسلام، نابودي كفر و شرك است؛
9. مقتضاي حكمت الهي، ايجاد زمينههاي نجات و هدايت و كمال همه افراد بشر است؛
10. مقتضاي عدالت خداي متعال، جهاني بودن رسالت امام عصر است. خدا، عدالت و نجات را مخصوص قوم و گروه خاص قرار نداده؛ چون منع خير بر خدا، محال و مستلزم خلف وعده است؛
11. مقتضاي لطف و رحمت عام خداوند، عموميت لطف و رحمت است؛
«امروز دنيا تشنه عدالت و معنويت و عقلانيت و نجات است. اين دنياي سرشار از عدالت، پاكي، راستي، معرفت، محبت دنياي دوران امام زمان است و زندگي حقيقي انسان در اين عالم مربوط به دوران بعد از ظهور امام زمان(عج) است كه خدا ميداند بشر در آنجا به چه عظمتهايي نائل خواهد شد.»[71]
انتظار اسلامي، يعني انتظار دنيايي سرشار از عدالت و راستي، صميميت، انسانيت، معنويت، فضيلت و اخلاق انساني كه در آن حاكميت زر و زور و تبليغات مزورانه و خبيثانه رسانههاي جمعي شرق و غرب راهي ندارد. حكومت الهي حضرت بقيةالله، حكومت عدالت، مواسات، مساوات، معنويت و فضيلت است.
5. محورهاي توسعه در حكومت جهاني مهدي(عج)
محورهای توسعه را در حکومت جهانی بقیةالله(عج) را میتوان چنین برشمرد:
1. رشد علمي مردم و بالا رفتن قدرت عقل و تشخيص آنان؛
2. رشد ديني و معنوي؛
3. رشد اخلاقي و فضيلتها، روحيه ايثار، تعادل، جهاد، محبت، امانتداري و برادري و صداقت و تمام آموزههاي اخلاقي دين؛
4. عدالتمحوري در فرهنگ، سياست، اقتصاد و قضاوت، ظلمستيزي و مبارزه با هرگونه فساد و طغيان؛
5. تأمين امنيت در همه ابعاد رواني، فردي و اجتماعي در جامعه؛
6. بهرهمندي از تكنولوژيهاي پيشرفته و استفاده از وسايل ارتباطاتي و اطلاعاتي قوي؛
7. توسعه رفاه و فراواني امكانات و نعمتهاي مادي؛
8. جلوگيري از آلودگي و تخريب محيط زيست.
در منابع اسلامی، از اين نوع جهاني شدن بر پايه حق و عدالت و ارزشهاي ديني كه بر اساس اصول و اهداف متعالي اسلام شكل خواهد گرفت، فراوان یافت میشود كه ما به همين مقدار بسنده ميكنيم.
تنها مهدي(عج) كه موعود تمام اديان و آرمان تمام مستضعفان و نجاتبخش آسماني است، ميتواند بشر را نجات دهد، نه كساني كه چشم بر روي واقعيتها بستهاند و خوشبختي بشر را در مكاتب اومانيستي و سكولاريستي ميبينند، مانند پوپر كه به صراحت ميگويد:
مذاهب الهي كه به انسانها وعده خوشبختي ميدهند و آنها را براي رسيدن به آرمانهاي بزرگ تجهيز ميكنند و فلاسفهاي كه خواستار تحول در جهان هستند و ميخواهند جهاني عادلانه و خوشبخت بيافرينند، ناعقلگرا هستند.[72]
وقتي دانشمندان عصر علم و تمدن پيشرفته هنوز با اين نظريههاي منحط و پوچ، بشر را با انواع مشكلات فكري و بحرانهاي روحي، اجتماعي، سياسي و... روبهرو ساختهاند، آيا ضرورت ظهور منجي الهي احساس نميشود؟ به راستي كه بشر امروز به منجي آسماني نياز دارد: (وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا[73]).
پی نوشت ها:
[1]. آلن داگلاس گالووي، الهيات تاريخي، ترجمه مراد فرهاد پور، ص67، مؤسسه فرهنگی صراط، تهران 1376.
[2]. مرتضی مطهری، تكامل اجتماعي انسان، ص 58، انتشارات صدرا، قم 1363.
[3]. همان.
[4]. همان، ص352.
[5]. نک: ناصر مكارم شیرازی، حكومت جهاني مهدي، ص58، مدرسه امام علی(ع)، قم 1375.
[6]. محمد حكيمي، در فجر ساحل، ص 88، نشر آفاق، تهران 1382.
[7]. همان.
[8]. ايان باربور، علم و دین، ترجمه بهاء الدين خرمشاهي، ص79، مرکز نشر دانشگاهی، تهران 1362.
[9]. مرتضی مطهری، قيام و انقلاب مهدي از دیدگاه فلسفه تاریخ، ص44، انتشارات صدرا، تهران1373.
[10]. همان، ص48 ـ 49.
[11]. همان، ص47.
[12]. همان، ص61.
[13]. اگناسيورامونه، آیا جهان به سوی هرج و مرج میرود، ترجمه پريچهر شاهسوند، ص139، بیجا، بیتا.
[14]. همان، ص140.
[15]. روژه دوپاسكيه، اسلام و بحران عصر ما، ترجمه حسن حبيبي، ص18 – 21، اطلاعات، تهران 1371.
[16]. گفتنی است، فوكوياما با اينكه گرايشهای پستمدرنيستي دارد، بر خلاف دیگر پستمدرنها، به تكثر فرهنگي و تعامل فرهنگها معتقد نیست و ايده غلبه فرهنگ ليبرال سرمايهداري غرب را مطرح كرده است.
[17]. Fukuyama, The End of History, and therast man, p. 48.
[18]. ارنست كاسيرر، عصر روشنگري، ص233، بیجا، بیتا.
[19]. همان، ص234.
[20]. ويلیام جیمز دورانت، لذات فلسفه، ترجمه زرياب خويي، ص 364 – 365، علمی و فرهنگی، تهران 1374.
[21]. سوره مجادله، آیه 21.
[22]. سوره اعراف، آیه 34.
[23]. سوره رعد، آیه 11.
[24]. سوره فرقان، آیه 77.
[25] سوره یونس، آیه 32.
[26] سوره آل عمران، آیه 64.
[27] سوره انعام، آیه 59.
[28] سوره آل عمرا ن، آیه 5.
[29] . سوره قصص، آيه 5.
[30] . سوره حج، آيه 41.
[31] . سوره اعراف، آيه 137.
[32] . سوره انبياء، آيه 18.
[33] . سوره نحل، آيه 36.
[34] . سوره هود، آيه 121.
[35]. سوره بقره، آیه 195.
[36]. سوره مائده، آيه 2.
[37]. سوره يونس، آیه 35.
[38] . سوره انبياء، آیه 105.
[39] . سوره نور، آیه 55.
[40] . سوره مجادله، آیه21.
[41] . سوره اسراء، آیه81.
[42] . سوره توبه، آیه32.
[43] . سوره روم، آیه30؛ سوره شمس، آیه 7 ـ 8.
[44] . سوره دهر، آیه3.
[45] . سوره یونس، آیه 32.
[46] . سوره اسراء، آیه7.
[47] . سوره شوری، آیه 30.
[48] . سوره بقره، آیه 22.
[49] . سوره غافر، آیه63؛ نک: سوره لقمان، آیه20؛ سوره جاثيه، آیه 13؛ سوره هود، آیه61؛ سوره ص، آیه27؛ سوره مؤمنون، آیه 115.
[50] . شیخ کلینی، اصول كافي، ج1، ص471.
[51] . همان، ج1، ص407.
[52]. طوسي، الغيبة، ص472.
[53]. همان.
[54]. نعماني، الغيبه، ص274.
[55]. سوره نور، آيه 55.
[56]. سوره قصص، آيه 5.
[57]. سوره آل عمران، آیه 79.
[58]. سوره مائده، آیه 44.
[59]. سوره مائده، آیه 48.
[60]. سوره نساء، آیه 58.
[61]. سوره نساء، آیه 141.
[62] . سوره شعراء، آیه 151.
[63]. سوره كهف، آیه 28.
[64]. سوره هود، آیه 113.
[65]. نک: محمد حکیمی، عصر زندگي، ص 177، با اندكي تخليص، بوستان کتاب، قم 1380.
[66] . سوره زمر، آیه 70.
[67] . سوره یس، آیه 82.
[68]. اين کلام به آيه (وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا ) اشاره دارد. در روايت آمده كه روز آمدن مهدي4، روز اشراق زمين به نور الهي است.
[69]. همان، ص36.
[70]. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج51، ص88.
[71]. از سخنان رهبر معظم انقلاب در نماز جمعه تهران.
[72]. كارل ریموند پوپر، جامعه باز و دشمنانش، ترجمه علی اصغر مهاجر، انتشار، تهران 1378.
[73] . سوره انبیاء، آیه 73.
مطالعه اديان الهي به ویژه كتب مقدس و در رأس آن قرآن، نشان ميدهد كه وعده ظهور منجی به اشكال گوناگون ترسيم شده و مفهوم نجات با آموزههاي ديني، پيوند كاملاً عميق و وثيقی دارد. 
