اصول گرایی در اشکال رفتاری و علمی نمود می یابد. اصول گرایان در حوزه علمی مبانی را مشخص کرده و تحکیم می کنند و در حوزه عمل، عمل اصول گرایانه را به عنوان الگوی رفتار درست نشان می دهند.
به عنوان نمونه کامل اصول گرایی باید از صدر اسلام و پیامبر اعظم(ص) یاد کرد. ایشان با رفتاری اصول گرایانه، پایه های دینی را بنیاد نهاد که هم اکنون در سراسر جهان حضور دارد و روز به روز توسعه بیشتری می یابد.
رفتار اصول گرایانه و غیر قابل معامله پیامبر از خط مشی قرآنی نشات می گیرد؛ زمانی که کفار برای معامله با پیامبر می آیند، خداوند به رسول(ص) امر می کند که بگو: دین شما از آن خودتان و دین من از آن خودم. در واقع در این جا دستورالعمل محکم اصول گرایی اسلامی غیرقابل معامله صادر می شود.
اصول گرایی اسلامی از آن جایی که ریشه در سنت پیامبر اعظم و نص صریح قرآن دارد، منعبی اصیل برای بازگشت و رجوع دوباره است. در زمانی که دین دچار فتنه های گوناگون شده و مفسران نوین حتی در میان اهل کتاب برخاسته اند، این بازگشت به بنیادهای اسلام و وحی الهی است که جامعه را نجات می دهد.
یکی از پایه های اصلی اصول گرایی اسلامی، اتصال به وحی و هدایت و ولایت ائمه است. ولایتی که در پرتو آن سایر رهبران و هدایت ها رنگ می بازند. در هر زمان این اتصال به وحی با وجود یکی از ائمه ادامه یافته است و در زمان حاضر، سبب متصل بین آسمان و زمین، وجود شریف حضرت ولی عصر(عج) است. کسی که انتظار کشیدن برای فرج او، از افضل عبادات و در عین حال از ارکان مهم اصول گرایی است.
زندگی و رفتار فرد منتظر در پرتو انتظار فرج مسیری کاملا مشخص دارد. او که در زندگی شخصی بر تذهیب نفس و آمادگی علمی و عملی خود می کوشد، در اجتماع نیز سعی در آماده سازی زمینه های ظهور دارد.
ظهوری که تا زمان آماده نشدن دل ها و مهیا نشدن نیروها صورت نخواهد گرفت. چنین شخصی فی نفسه اصول گراست و جامعه ای بر مبنای انتظار و مهدویت شکل گرفته است، جز بنیادگرایی، راهی را نمی رود. این جامعه، قابل معامله نیست. امروز را فدای آینده و آینده را فدای امروز نمی کند. جامعه منتظر در لحظه زندگی می کند، برای آینده برنامه می ریزد و از گذشته درس می گیرد.
در جامعه منتظر، تهدید و ارعاب دشمنان جایگاهی ندارد، فرد فرد این جامعه در مقابل تهدیدها و ارعاب ها می ایستند؛ در هنگام نیاز با سینه سپر کرده و در عین حال مجهز به اسلحه روز به مقابله با دشمن می روند و در معرکه جهاد، شهادت را به جان می خرند.
و این چنین، اصول گرایی به عنوان سرلوحه عمل جامعه منتظر مشخص می شود. در واقع دکترین مهدویت که دکترین اصلی جامعه منتظر است و دولت زمینه ساز براساس آن عمل می کند، عصاره ای از اصول گرایی است.
آن چه امروز به نام اصول گرایی معرفی می شود، مجموعه ای از عقاید و رفتارهاست که هر یک شایسته بررسی و نقد جداگانه است.
