کد مطلب : 19502

اشاره: متاسفانه جهان اسلام و مسلمانان، در مقطع حساس كنوني هم از اين آسيب جدي در امان نبوده و در معرض خطرات آن قرار گرفته اند. يكي از اين جريانات و حركت هاي مشكل آفرين، اقدامات و فعاليت هاي تند و افراطي وهابيت در سطح برخي از كشور هاي اسلامي و حتي خارج از جهان اسلام است. اگر چه ميدان اصلي فعاليت اين حركت افراطي - انحرافي در دهه هاي دور، بيشتر خاورميانه و كشورهاي عربي بوده است ولي امروزه اين جريان مشكل ساز، گستره فعاليت وسيعي به خود گرفته، آفريقا، شبه قاره، آسياي مركزي و قفقاز و ساير نقاط دنيا را نيز در برگرفته است. (در این نوشته نویسنده کوشیده است تا این مسئله را در منطقه کشورهای آسیای میانه و خصوصاً آذربایجان بررسی کند.)

حركت ها و جريانات افراطي ديني، همواره يكي از آفت ها و آسيب هاي حوزه عملكردي دين بوده و در طول تاريخ، مصائب و مشكلات فراواني را براي دينداران و جوامع ديني بوجود آورده است. متاسفانه جهان اسلام و مسلمانان، در مقطع حساس كنوني هم از اين آسيب جدي در امان نبوده و در معرض خطرات آن قرار گرفته اند. يكي از اين جريانات و حركت هاي مشكل آفرين، اقدامات و فعاليت هاي تند و افراطي وهابيت در سطح برخي از كشور هاي اسلامي و حتي خارج از جهان اسلام است. اگر چه ميدان اصلي فعاليت اين حركت افراطي - انحرافي در دهه هاي دور، بيشتر خاورميانه و كشورهاي عربي بوده است ولي امروزه اين جريان مشكل ساز، گستره فعاليت وسيعي به خود گرفته، آفريقا، شبه قاره، آسياي مركزي و قفقاز و ساير نقاط دنيا را نيز در برگرفته است.

متاسفانه در مقطع حساس فعلي نيز همانند گذشته، اين قبيل حركت ها و جريانات افراطي، علاوه بر اتكاي تمسك به تعصبات شديد و كور، آلوده به اغراض و مقاصد سياسي است و گردانندگان پشت صحنه سناريو هايي از اين دست، قدرتمندان زور مدار و سلطه گران زياده خواهي هستند كه انشعابات و دسته بندي هاي مذهبي را دست مايه اختلاف افكني قرار داده و با سرمايه گذاري زياد و بكار گيري ابزار هاي روز آمد تبليغي و رسانه اي، نيات و مقاصد شوم خود را عملي مي سازند.

پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، جمهوري هاي مسلمان نشين آسياي مركزي و قفقاز از اهداف نويافته و جديد اين جريانات افراطي- انحرافي بويژه وهابيت بشمار آمده و مورد توجه رهبران و هدايت گران پشت پرده اين گروهها قرار گرفته اند. در اين مجموعه جغرافيايي نيز، جمهوري آذربايجان بنا به دلايل متعددي از كشورهاي اصلي مورد توجه به حساب آمده و افراد و گروههاي وهابي بصورت چشم گيري مشغول فعاليت هاي تبليغي در آن شده اند.

جمهوري آذربايجان اگرچه كشوري اسلامي و داراي اكثريت جمعيت شيعه است، ولي امروزه از شرايط مطلوبي در حوزه دين و دينداري برخوردار نيست و جامعه ديني اين كشور اگر نگوئيم با بحران، ولي بي شك با التهاب و نوعي سردر گمي دست به گريبان است.

در بررسي و شناخت دلايل و اسباب پيدايش چنين وضعيتي، حداقل مي توان سه عامل و فاكتور مهم و اساسي را به عنوان عوامل و ريشه هاي شكل گيري اين وضعيت برشمرد كه عبارتند از :

1- خلاء ديني و اعتقادي موجود در جامعه كه ميراث بر جاي مانده از دوران حاكميت كمونيسم بود.

2- انتخاب الگوي لائيسم و سكولاريسم به عنوان نوع نظام سياسي در كشوري كه مسلمان و پيرو اهل بيت(ع) است.

3- عدم توجه و تاكيد بر دين و مذهب اكثريت جامعه و پافشاري بر مساوي بودن همه اديان و مذاهب از نظر نوع و حجم فعاليت و تبليغ از سوي دولت.

در جامعه اي كه خلاء جدي و عميقي در خصوص مسائل ديني و اعتقادي وجود داشته باشد، طبيعي است كه زمينه براي حضور و رشد مكاتب و نحله هاي مختلف فكري و اعتقادي ساختگي و التقاطي مهيا مي شود و مردم در برخورد با اين قبيل جريانات و امواج فكري فرهنگي، دچار سردر گمي مي شوند.

از سوي ديگر در كشوري كه اكثريت آن داراي دين و مذهب ريشه داري است آنهم دين و مذهب پويا و انسان سازي مثل اسلام و تشيع، تز سست و بي پايه و اساسي چون لائيسم و سكولاريسم نمي تواند دواي درد ها و آلام روحي و معنوي مردم باشد و زندگي توام با ثبات و آرامش را براي آنها چه در حوزه فردي و چه در محيط اجتماعي به ارمغان آورد. امروزه لائيسم و سكولاريسم در كشور ها و جوامعي كه اسلامي نيستند و حتي از اديان آسماني ديگر هم تبعيت نمي كنند، جواب نمي دهد چه رسد به كشوري كه داراي اكثريت مسلمان و پيرو اهل بيت (ع)باشد.

علاوه بر اينها، مساوي قلمداد كردن همه اديان، مذاهب و حتي مكاتب فكري و اعتقادي غير الهي از نظر اجازه و امكان تبليغ و فعاليت و عدم توجه به اكثريت و اقليت بودن آنها در جامعه و حتي بي توجهي به درستي و نادرستي آنها از نظر اصول و مباني، فضاي نامطلوب و غبار آلودي ايجاد مي كند كه تنفس سالم در آن دشوار و يا غير ممكن مي شود.

دلايل و زمينه هاي مورد اشاره باعث شده تا در سال هاي بعد از استقلال، اديان، مذاهب و مكاتب اعتقادي مختلفي وارد جمهوري آذربايجان شده و در ميان مردم اين جمهوري تازه استقلال يافته اقدام به عرضه و تبليغ كيش و آئين خود نمايند.

وهابيت يكي از اين گرايشات فكري و اعتقادي تند و افراطي است كه چند سالي است در عرصه اقدامات و فعاليت هاي گروهها و جمعيت هاي ديني و مذهبي جمهوري آذربايجان وارد شده و در حجم گسترده و چشم گيري عمل مي كند.

از حجم و گستردگي فعاليت ها و برنامه هايي كه از سوي گروههاي وهابي در جمهوري آذربايجان به اجرا در مي آيد، پيداست كه اين جريان، سرمايه گذاري بالايي در اين جمهوري كرده و از پشتوانه مالي قوي بهره مي برد.

جمهوري آذربايجان از يك اقليت سني مذهب برخوردار است كه علاوه بر باكو، بيشتر در مناطق شمالي اين كشور بويژه در شهرستان هاي زاكاتالا، بالاكن، قوسار، قوبا و... سكونت دارند و از گذشته با جمهوري هاي خودمختار جنوب روسيه از جمله داغستان و چچن در ارتباط هستند. وجود اين اقليت، مستمسكي براي ارتباط و حضور وهابي ها در اين جمهوري شده و به تدريج حيطه فعاليت و اقدامات آنها در آن وسعت يافته است.

در حال حاضر مركزيت فعاليت ها و برنامه هاي وهابي ها در جمهوري آذربايجان مسجد ابوبكر در شهر باكو مركز اين جمهوري است كه حدود ده سال پيش با كمك هاي مالي و پشتيباني سياسي- فرهنگي عربستان و كويت احداث شد و هم اكنون به عنوان مدار و محور اقدامات تبليغي اين جريان عمل مي كند. در راس اين مسجد و مركز تبليغي، شخصي بنام قامت سليمانوف قرار دارد كه يك آذري تحصيل كرده در عربستان سعودي است و تحت حمايت سفارت سعودي، هدايت برنامه ها و فعاليت هاي اين جريان را در باكو بر عهده دارد. در حال حاضر مسجد ابوبكر از فعالترين مساجد جمهوري آذربايجان به شمار مي رود و در نماز هاي جمعه، جمعيت چند هزار نفري در آن حضور مي يابند.

محور ها و قالب هاب اصلي فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان را مي توان در موارد زير دسته بندي كرد :

1- فعاليت هاي تبليغي در مساجد و مراكز ديني

2- فعاليت در حوزه توزيع و فروش كتاب و انواع منشورات در قالب تاسيس كتاب فروشي و عرضه لوازم التحرير.

3- جذب و تربيت طلاب علوم ديني.

4- اعطاي بورس به متقاضيان و علاقمندان تحصيل در دانشگاه هاي عربستان و برخي ديگر از كشور هاي عربي.

5- داير كردن كلاس هاي آموزشي قرآن و عقايد در نقاط مختلف.

6- حضور فعال در سطح دانشگاه ها و مراكز آموزش عالي با اشكال مختلف.

7- راه اندازي مراكز فروش و تجارت كالا با گرايش تبليغي

8- ورود در برخي مشاغل خدماتي از جمله تاكسي راني با رويكرد ترويج و تبليغ وهابيت.

در اين ميان، فعاليت هاي صرف مذهبي و تبليغي در سطح مساجد و اماكن ديني از اهتمام بيشتري برخوردار است و اقدامات آنان در اين زمينه كاملا چشم گير به نظر مي رسد و نمونه بارز آن چناچه اشاره شد فعاليت ها و برنامه هاي مسجد ابوبكر در باكو مي باشد.

فعاليت هاي آموزشي و فروش و توزيع كتاب و انواع منشورات هم از الويت هاي ديگر آنان است و به نظر مي رسد در اين زمينه هم سرمايه گذاري هاي زيادي كرده اند.

متاسفانه به علت وجود زمينه ها و بستر هاي لازم براي بهره برداري كه به عامل هاي سه گانه اصلي آن اشاره شد، اين جريان بحران ساز توفيقاتي ولو نسبي هم داشته و توانسته هواداران و پيرواني را براي خود جلب نمايد.

علاوه بر اسباب و عوامل ياد شده، دو دليل غير قابل اغماض ديگر هم وجود دارد كه به نوبه خود در ورود و فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان نقش داشته است. اين دو عامل عبارتند از:

1- مناقشه چچن و حضور گروههاي وهابي در كنار جنگجويان چچني با تردد از اراضي جمهوري آذربايجان به عنوان يك مسير ارتباطي.

2- جنگ قره باغ و حضور افراد و گروههاي افغاني با گرايشات وهابي در مناطق در گيري، با انگيزه كمك به آذربايجان در مقابل ارمنستان.

با توجه به اينكه اين قبيل اقدامات از يك طرف سازماندهي شده است و از سوي ديگر با انگيزه هاي مردمي و نيات داوطلبانه همراه است، تاثيرات خود را هرچند اندك بر جاي مي گذارد و قشرهايي از مردم را متوجه خود مي سازد.

در بحث از حيطه و وسعت عمل وهابي ها در جمهوري آذربايجان اخيرا برخي از مطبوعات و رسانه هاي جمهوري آذربايجان به نكته تازه اي اشاره كردند كه قابل تامل است. بنا بر خبر منتشره در پايگاه اينترنتي خبرگزاري " olaylar " در ميان نيروهاي نظامي و انتظامي جمهوري آذربايجان نيز افرادي از هواداران يا اعضاي گروههاي وهابي كشف و شناسايي شده است.(1)

در خبر ديگر منتشر شده در پايگاه اينترنتي روزنامه 525 چاپ باكو،چند روز پيش يكي از پرسنل نيروهاي مسلح اين كشور كه از اعضاي گروههاي وهابي بوده با سرقت يك قبضه سلاح گرم از پادگاني نظامي، به يك مركز سوخت گيري در بخش نظامي شهر باكو حمله كرده و مبالغي پول به سرقت برده است.(2)

انتشار اين قبيل اخبار حاكي از فعاليت سازماندهي شده وهابي ها در جمهوري آذربايجان است كه در هر صورت مي تواند مشكلاتي براي مردم و دولت اين كشور بوجود آورده و تبعاتي منفي و پر هزينه را تحميل نمايد.

پيامد هاي حضور و فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان:

الف ) از آنجا كه جمهوري آذربايجان به لحاظ شرايط و موقعيت ديني، علي رغم كاستي هاي فراوان كشوري يكپارچه و بدون تنش ها و كشمكش هاي مذهبي در چارچوب مرزهاي جغرافيايي خود است و اكثريت پيرو اهل بيت(ع) در كنار اقليت سني مذهب بدور از رودرروئيهاي متعصبانه به حيات خود ادامه مي دهند، فعاليت گسترده وهابي ها مي تواند تهديدي براي ثبات و آرامش موجود فعلي تلقي شده و وحدت و انسجام اسلامي را از مردم و جامعه بگيرد.

فعاليت وهابي ها در هر كجا كه باشد بنابر ماهيت ذاتي خود اختلاف افكن و تفرقه انگيز است و با توجه به اينكه از عقلانيت و منطق سالم پيروي نمي كند، نتيجه طبيعي حضور و فعاليت آن ايجاد تنش و درگيري است.

ب ) قدرت هاي سلطه گر بويژه آمريكا در منطقه استراتژيك و حساسي چون قفقاز و بخش مهم آن آذربايجان، بدنبال اهداف و مقاصد شوم و منفعت طلبانه خود هستند و براي رسيدن به اين منظور از هر ابزار و وسيله اي كه ممكن باشد استفاده مي كنند. بديهي است كه فعاليت هاي تنش آفرين واختلاف برانگيز وهابي ها در جمهوري آذربايجان، زمينه و بستر مناسب را براي بهره برداري هر چه بيشتر آنان فراهم مي آورد تا از آن به عنوان ابزار و نردباني براي رسيدن به خواسته هاي نامشروع خويش بهره ببرند.

ج ) جريانات و حركت هاي تند و افراطي نظير وهابيت، تاثيرات منفي و مشكل آفريني فراتر از يك كشور دارند و در هر گوشه از دنيا كه فعاليت كنند، كل منطقه را درگير تبعات نامبارك اقدامات افراطي خود مي كنند. بر اين اساس حضور فعال و عملكرد گسترده و تاثير گذار آنها در جمهوري آذربايجان تنها اين كشور را متاثر نمي كند بلكه كل منطقه قفقاز و كشور هاي پيراموني را تحت تاثير امواج خود قرار مي دهد و همه آنها را با درد سر مواجه مي سازد.

د ) حضور و فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان طي ده دوازده سال گذشته يك پيامد منفي ديگر نيز داشته و آن اينكه گاهي، ارگانها و دستگاه هاي ذيربط اين كشور در حوزه مسائل و مسئوليت هاي ديني را، رودر روي هم قرار داده و آنها را باهم درگير كرده است. نمونه روشن اين اتفاق، درگيري ها و اختلاف نظر هاي دو نهاد ديني اين كشور يعني اداره روحانيت قفقاز و كميته دولتي امور ديني در زمان رياست رافق عليف بر اين كميته بود.

بنابر قضاوت افكار عمومي و انعكاس برخي از مطبوعات و رسانه هاي اين كشور، رافق عليف در سالهايي كه رياست كميته دولتي امورديني را بر عهده داشت ( سال هاي 2001 تا 2006 م ) پنهاني با عوامل و دست اندر كاران اصلي وهابي ها در كشورش همكاري داشته و در قبال دريافت پول از آنها با آنان همكاري مي كرده است. لذا اين امر باعث اختلاف ميان دو نهاد مورد اشاره شده و در نتيجه هزينه هايي را بر كشور تحميل كرده است.

با عنايت به آنچه گفته شد و با توجه به ماهيت تنش ساز و مشكل آفرين جريان تند و افراطي وهابيت در درجه اول وظيفه دولتمردان اين كشور است كه به خاطر صيانت از يكپارچگي و انسجام ديني جامعه و مردم خود تدابير و اقدامات باز دارنده و تلاش هاي پيشگيرانه را در راستاي جلو گيري از تخريبات و تاثير گذاري هاي منفي اين جريان اتخاذ و اعمال نمايند. بديهي است كه اقشار مختلف جامعه نيز به نوبه خود بايد تلاش نمايند تا با شناخت هر چه بيشتر ماهيت ضد انساني اين جريان مخرب، زمينه هاي موفقيت آن را از بين ببرند و اجازه تزلزل و فروپاشي ثبات و آرامش نسبي موجود در ساحت ديني جامعه خود را به آنان ندهند.

در كنار اين دو نكته مهم و حياتي، دولت ها و كشور هاي منطقه نيز مي توانند براي در امان ماندن از آثار و تبعات ويرانگر اين قبيل جريانات خطرناك همكاري ها و معاضدت هاي جمعي باهم داشته باشند.

در اين ميان، دو كشور ايران و آذربايجان با توجه به وجود اشتراكات ديني و فرهنگي ريشه دار و گسترده في ما بين خود، مي توانند فصلي تازه در همكاري هاي دوجانبه بر محور اين موضوع باز كرده و همديگر را مساعدت نمايند.

مرجع : سایت خبری آینده روشن