ادبيات ايران در طی قرون متمادی تاكنون سير متفاوتی را در راه ابراز اين تحول طبيعی طی كرده است. در آستانه بهار طبيعت نگاهی به نوروز و ادبيات نوروزی در آيينه كلام الهی خالی از لطف نيست.
بهار به پيشواز ما آمده است. او در آستانه تحول تمام طبيعت همانند آيينهای چشمان ما را به خود میخواند تا بار ديگر بر تمام آنچه اين حركت شگرف طبيعت در خود داراست، بنگريم و بينديشيم و هر تحول و تغييری را اشارهای به نفس خود برای نوشدن بدانيم.
واژه عيد در قرآن كريم در آيه 114، سوره مائده بيان شده است: «قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْیَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَیْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَاء تَكُونُ لَنَا عِيداً لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآیَةً مِّنكَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّازِقِينَ «عيسی بن مريم گفت: بارالها! پرودگارا! برای ما از آسمان مائدهای بفرست تا اين روز برای ما و كسانی كه پس از ما می آيند، عيد باشد كه تو بهترين روزی دهندگانی و آيت و حجتی از جانب تو برای ما باشد.»
راغب اصفهانی میگويد: «مائده طبق و خوانی است كه در آن طعام باشد كه هم به آن طبق و هم به طعام مائده گفته می شود».
بنابراين، عيد در اين آيه اشاره دارد به نزول يك بركت آسمانی در پوشش طبق يا طبقهايی از طعام و خوردنی كه میتواند تكرار و بازگشت آن روز نيز همان بركات را به همراه داشته باشد و از اين جهت، آيت و حجتی ديگر از جانب خداوند متعال برای انسانها و فرصتی ديگر برای ايجاد ارتباط با خدا و ذكر و ياد او در دلها و زبانها باشد.
در تعاليم اسلامی عيد روزی است كه در آن سود و منفعتی به دست بيايد؛ هم چنين عيد روزی است كه در آن نماز ويژهای برگزار كنند يا خلق از ماتم به شادمانی حركت كنند يا روزی است كه تفاوتی ميان درويش و توانگر نيست.
مهمترين اعمال و آداب مشترك اين اعياد عبارتند از: غسل كردن و حمام كردن، پوشيدن جامه نيكو، استعمال بوی خوش، خواندن نماز و ادعيه ضمن آنكه هر يك از آنها اعمال ويژه خود را نيز دارند.
در كتاب «مفاتيحالجنان» شيخ عباس قمی، روايتی از «معلی بن خنيس» را درباره نوروز ذكر كرده كه اعمال اين روز و دعای مربوط به آن را همراه دارد.
خنيس به نقل از امام صادق (ع) در مفاتيحالجنان اين چنين است: «چون نوروز شود، غسل كن و پاكيزهترين جامههای خود را بپوش و به بهترين بویهای خوش خود را معطر گردان. پس چون از نمازهای پيشين و پسين و نافلههای آن فارغ شدی، چهار ركعت نماز بگذار يعنی هر دو ركعت به يك سلام و در ركعت اول بعد از حمد ده مرتبه سوره قدر (اناانزلناه) و در ركعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره قل يا ايهاالكافرون و در ركعت سوم بعد از حمد، ده مرتبه قل اعوذ بربالناس و قل اعوذ برب الفلق را بخوان و بعد از نماز به سجده شكر برو و اين دعا را بخوان :«اللهم صل علی ... و بسيار بگو ياذالجلال والاكرام».
پيوند نوروز و قرآن در ادب فارسی
نوروزيهها و بهاريههای ادب فارسی مانند ديگر قالبها و موضوعات اين ادبيات، لبريز از اشارات و تلميحات قرآنی است و شاعران همواره سعی داشتند تا با الگو گرفتن از آيات قرآن و احاديث ائمه(ع) به خلق آثار دست بزنند؛ به همين جهت بهاريههای شعر فارسی از آيات قرآن تأثير بسيار گزفتهاست.
قرآن نيز همواره به يكی از جلوههای هميشگی اين آيين در ميان ايرانيان بوده است. حضور «قرآن» به صورت ثابت و گسترده، يعنی قرار گرفتن كتاب خدا بر سر سفره و ميز هفتسين، خواندن قرآن در ساعات متصل به لحظه «تحويل سال»، بوسيدن قرآن بهوسيله يكايك افراد در اطراف سفره عيد، از جمله اين آيين است.
علاوه هم بر اين اجتماع در مساجد و تكايا و زيارتگاهها و انجام نمايشهای اسلامی به صورت جمعی در هنگام تحويل سال، قرائت دعای تحويل سال «يا مقلبالقلوب و الابصار» كه جنبه همگانی دارد، تشرف به اماكن مقدسه، رفتن به زيارت اهل قبور در آغازين روز سال نو، از آن جمله است.
منبع: ایکنا
نوروز و نو شدن تمامی عرصه طبيعت در آيين اسلام و ادبيات الهامگرفته از اين آيين آسمانی همواره مايه الهام و جوشيدن ذوق و قريحه بسياری از اديبان معاصر بوده است.
