کد مطلب : 24991

به گزارش آینده روشن، خلاصه مقاله «نظام و ساختار كنش اجتماعي در جامعه منتظراز ديدگاه جامعه شناختي» نوشته احمد سید محسن میرسندسی از این قرار است:

«انتظار»، از مفاهيمي است كه قابليت طرح و مطالعة تخصصي دربارة آن، در اكثر رشته‌هاي علوم انساني امكان‌پذير است. يكي از اين حوزه‌هاي علمي كه مي‌تواند نتايج مهمي را در برداشته باشد، زاويه‌اي است كه جامعه شناسي فراهم مي‌آورد. يكي از مفاهيم بنيادي جامعه شناسي، مفهوم كنش اجتماعي (action social) است.

بنا به تعريف ماكس وبر «كنش انساني [تنها] در صورتي اجتماعي است كه فرد يا افرادي كه رفتار مي‌كنند، براي آن معناي ذهني قايل و رفتار ديگران را مدنظر قرار مي‌دهند و در جريان خود از آن متأثر مي‌شوند.» طبق اين بيان، رفتارهايي كه صرفاً به سوي غير انسان‌هاي ديگر شامل امور ماوراء طبيعي - مثل خداوند، ارواح گذشتگان و يا امور طبيعي ديگر – جهت‌ گيري شده باشد، از تعريف و وصف اجتماعي خارج است.

از سوي ديگر، مفهوم جامعه (Siciety) هنگامي شكل مي‌گيرد كه مجموعه‌اي از كنش و واكنش‌هاي اجتماي (Social interaction) به شكل متكثر شكل گيرد. هم چنين مفهوم ساخت اجتماعي (Social structure) در اين مرحله، قابل تحقق و تحليل است.

استاد مطهري در يك جمع‌بندي از آيات قرآن و احاديث، ده ويژگي‌ اصلي را براي مفهوم انتظار بر مي‌شمارد كه همگي آنها ماهيتي اجتماعي دارند. به بيان ديگر، هنگامي كه ويژگي‌هاي مفهوم انتظار و ابعاد آن را مرور مي‌كنيم، ضرورت ايجاد ساختارهاي مناسب براي تحقق آنها به روشني مشهود است.

در واقع، هيچ كدام ازآنها ماهيتي فردي و شخصي ندارد تا صرفاً در قالب‌هاي خرد رفتاري، امكان تحقق جمعي فراهم شود. طبق تحليلي كه در اين مقاله انجام شده است، غالباً مفهوم انتظار در نزد هريك از ما، حوزه‌اي از مسائل فردي را تداعي مي‌كند.

هر چند ماهيت مسئله انتظار و ابعاد آن الزاماً چنين اقتضائي ندارد، ولي به دلايل مختلف تاريخي و اجتماعي، جنبه‌هاي فردي اين مفهوم در تحقق خارجي پر رنگ تر بوده است.

در واقع، مخاطب اصلي باورهاي مرتبط با انتظار يكايك افراد شده‌اند؛ به گونه‌اي كه تصور شده است با گسترش اعتقادهاي ذهني و كنش‌هاي افراد، در مجموع جامعه منتظر شكل گرفته و در نهايت زمينه ظهور را فراهم مي‌سازد. البته، به نظر مي‌رسد به دليل همين محدوديت در تلقي فردي از انتظار، تبديل اعتقادات و باورها به كنش‌هاي فردي و رفتارهاي مشخص هميشه با ابهام روبه‌رو بوده است.

در حقيقت، بسياري ازكنش‌هاي معطوف به انتظار، اصولاً به سطح كنش اجتماعي در نيامده است و اين كنش‌ها – همانند ادعيه، ارتباطات خاص با گذشتگان و ... - عمدتاً در سطح رفتارهاي فردي معطوف به ماوراء الطبيعه بوده است. در واقع رفتارهاي اجتماعي مبتني بر مفهوم انتظار - چه در سطح خرد و چه در سطح كلان - بسيار نادر بوده‌اند.

در نتيجه، نه تنها نمي‌توان سخن از ساخت يافتگي كنش‌هاي اجتماعي دربارة‌ انتظار سخن گفت، بلكه به نظر صحبت از ساخت‌هاي كلان و جامعه منتظر در مقام تحقق خارجي و زمينه ساز ظهور تا حددوي بي‌مورد جلوه مي‌كند. پس از انقلاب اسلامي ايران مبتني بر تفكرات حضرت امام  حركت به سوي شكل‌گيري جامعه و ساخت‌هاي منظم‌تري شكل گرفته است كه علي‌رغم كندي و نوسان در حركت آن، آينده‌اي اميد بخش را نويد مي‌دهد.

* عضو هئيت علمي پژوهشگاه انتظار نور و مدير گروه پژوهشي تاريخ مشهد

مرجع : خبرگزاري آينده روشن