کد مطلب : 27042

اين روزها همه جا عطر محرم پيچيده است و هنرمندان نيز براي آن كه از قافله ارادتمندان حسيني عقب نمانند، تمام تلاش خويش را مي كنند تا به سهم خويش در جهت اعتلاي فرهنگ حسيني قدم بردارند؛ موضوعي كه با توجه به كاركرد هنر و ميزان تاثيرگذاري آن شايد وظيفه ايشان را سخت تر بنمايد. عكاسي به واسطه آن كه يكي از سريع ترين رسانه ها در انتقال پيام به شمار مي رود و از سويي ديگر يكي از فراگيرترين اين رسانه هاست شايد نقش اساسي تر و سهم بيشتري در اين حوزه هنر عاشورايي داشته باشد و عكاس عاشورايي وظيفه اي بس بيشتر. 

عكس عاشورايي چيست؟ شايد مهم ترين پرسش در حوزه هنر عكاسي عاشورا همين مورد به شمار رود. از اولين تصاوير و صحنه هايي از مراسم عزاداري ايرانيان از مراسم عاشورايي كه در دوران قاجار با دوربين هايي ابتدايي در تكيه دولت تهران به ثبت رسيد، تا امروز هر ساله هزاران هزار صفحه جديد بر تصاوير عاشورايي عكاسان ايراني و حتي غيرايراني از اين اجتماع بزرگ عاشقي و دلدادگي به ثبت تاريخ رسيده است.

عاشورا در طول تاريخ همواره محملي براي انديشه ورزي در باره ماهيت آزادگي و حق طلبگي در ميان مردم و هنرمندان هر دوره بوده است و از سويي ديگر، بحث عاطفي آن در ميان مردم محل بروز بي شمار احساسات و عواطف پاك و بي آلايش بوده كه در اين ميان داراي ظرفيت و پتانسيل بسيار بالايي براي عكاسي نيز به شمار مي رود. 

موضوعي كه به واسطه اين عوامل عكاسي از آن را بسيار سخت جلوه مي دهد، از سويي عكاس خود دچار درگيري با اين احساسات مي شود و از سويي ديگر او موظف است كه عمق اين رويداد را از دريچه دوربين خود به دنيا بنمايد. 

فرصت كوتاهي كه هر ساله براي عكاسان در به تصوير كشيدن تصاوير عاشورايي وجود دارد، يكي ديگر از مواردي است كه عكاسي از عاشورا را با توجه به ويژگي هاي خاص خود متفاوت جلوه مي دهد . بايد قبول كرد خلق اثري در حوزه هنر عاشورايي پيش از آن كه نيازمند ابزار براي خلق آن اثر باشد، نيازمند درك صحيح و بالاي هنرمند از مفهوم عاشورا و اين واقعه مهم تاريخ تشيع دارد. 

موضوعي كه در تمامي آثار ماندگار هنر عاشورايي در رشته هاي مختلف به چشم مي خورد و با توجه با عناصر شكل دهنده در هنر عكاسي شايد در اين حوزه سخت تر بنمايد. اين اهميت بالاي موضوع را در بيان هنرمندانه آن از سويي سخت تر مي نمايد و از سويي ديگر براي هنرمندي كه خود را عاشق اين مرام و مسلك و دلداده آن مي داند، كاري شيرين و دلنشين است. 

خلق عكس هاي عاشورايي با نگاهي معناگرايانه دغدغه بي شمار عكاس ايراني است كه با توجه به برگزاري نمايشگاه هاي متعددي كه سالانه در كشورمان با عنوان نمايشگاه عكس هاي عاشورايي برگزار مي شود، اين امر را سرعت مي بخشد. اما آن كه چه تعداد از اين تصاوير در محدوده عكس هاي عاشورايي قرار مي گيرد و اصولاتعريف عكس عاشورايي چيست، بحثي ديگر است كه نگاه تيزبينانه را مي طلبد.

عكس عاشورايي چيست؟
سادگي استفاده از دوربين عكاسي كه در سال هاي اخير به واسطه ورود به دنياي ديجيتال همه گير شده و بسياري به واسطه سهولت استفاده از اين ابزار خود را عكاس مي دانند وجود نگاه عكاسانه اولين عاملي است كه بايد به همراه خلق يك عكس هنري باشد و در حوزه هنر به خلق مي پردازند، اما آن كه اين خلق كردن هاي هنري به چه ميزان با آنچه كه بايد باشد همخوان و همراه است، موضوعي ديگر است كه بايد به آن به ديده تامل نگريست. 

اين يك واقعيت است كه بسياري از آثاري كه در نمايشگاه هاي عكس عاشورا به ديوار آويخته مي شوند، كمترين تاثير را در انتقال مفاهيم اصلي قيام عاشورا دارند و صرفا براي آن كه ديواري خالي نماند و نمايشگاهي ترازنامه پايان كاري خود را پر رنگ تر بنمايد، به آن نمايشگاه راه مي يابند. 

اما اين را كه كدام يك از اين آثار در حوزه عكس هاي عاشورايي قرار مي گيرند، بايد از متوليان برگزاري و يا داوران اين نمايشگاه ها سراغ گرفت. نمايشگاه هايي كه در بسياري موارد متولي غيرهنري در پس برگزاري آن قرار گرفته است و مانند بسياري از نمايشگاه هاي ديگر هنري! كه به مناسبت هاي مختلف، نهادهاي دولتي غيرمرتبط با فرهنگ و هنر آن را برگزار مي كنند، كمتر بار كارشناسي را به دوش مي كشند. در تعريف عكس عاشورايي شايد بايد به اين نكته بسنده كرد كه عكس عاشورايي تنها ثبت يك رويداد نيست، بلكه آميزش حس و حال دلدادگي با ابزارهاي امروزي براي بيان زيباترين و در عين حال ماناترين اتفاق بشري است.

نمايش باورهاي قومي و آييني ايرانيان
اين يك واقعيت است كه تنوع قومي و فرهنگي در كشورمان ايران را به عنوان كشوري متفاوت در جهان جلوه داده است و اين امر با توجه به اين كه گوشه گوشه ايران هر يك داراي ويژگي هاي خاص در رفتارهاي آييني مختص به خويش هستند، عكاسي مي تواند مهم ترين امر در نمايش باورهاي قومي و آييني ايرانيان به شمار آيد. 

اما كاركرد عكس هايي كه از آيين هاي عاشورايي در نقاط مختلف ايران گرفته مي شود چيست؟ شايد در ساده ترين نگاه بگوييم اين آثار مي توانند به عنوان اسناد و مدارك مردم شناسي ايرانيان در اقامه عزا در ايام سوگواري عاشورا مورد استفاده قرار بگيرند. عكاسي هاي به نمايش در آمده در نمايشگاه هاي بزرگ عكاسان عاشورايي بخوبي نشان دهنده اين است كه چند شور و حال مردمي در شهرهاي بزرگ ايران در واقع تبديل به نوعي اقامه عزا به طور رسمي شده است، اما عكس هاي عاشورايي شهرها و روستاهاي كوچك ايران بخوبي نشانگر آيين ها و فرهنگ هاي قومي ايشان است كه هركدام با مفهومي واحد و البته به شيوه اي خاص و البته منحصرا براي آن نقطه به عزاداري پرداخته اند. 

عكسهاي عاشورايي شهرها و روستاهاي كوچك ايراننشانگر آيين ها و فرهنگ هاي قومي است كه هريك با مفهومي واحد به عزاداري پرداخته انددر اين خصوص به عنوان مثال نخل گرداني در بجستان در شمال شرق ايران گرچه از نظر ظاهري با مراسم آييني شاخسي واخسي در شمال غرب كشور و در شهرهاي ترك نشين ايران متفاوت است؛ اما همه ايشان با باور قلبي يكسان به اقامه عزا مي پردازند و اين شايد وجه اشتراك همه عكس هاي عاشورايي باشد كه از عزاداري هاي مردم ايران در تمام ايران به ثبت رسيده است. اين موضوع را مي توان در اجراي مراسم تعزيه نيز در سراسر كشور سراغ گرفت كه تعزيه گرچه يك معناي واحد در اتفاقي واحد به تصوير مي كشد؛ اما در جاي جاي ايران با لهجه هاي مختلف و حتي زبان هاي مختلف به اجرا درمي آيد. 

تاثير فرهنگ عاشورايي در رفتارهاي فردي و اجتماعي خانواده ايراني چيزي نيست كه بخواهيم آن را در قاب يك عكس عاشورايي به طور كامل بازجوييم، ولي عكاس عاشورايي سعي دارد در اين ميان با حداقل فضايي كه او در اختيار دارد بيشترين دريافت خويش را در اين ميان داشته باشد.

نگاه مدرن به عكاسي عاشورايي
اگر تعريف هنر عاشورايي را واسطه اي براي انتقال مفاهيم عاشورايي در قالب عكس يا هر هنر ديگر بدانيم، شايد يكي از مهم ترين مواردي كه هنرمند عاشورايي آن را به عنوان امري مهم در بيان هنر خويش به شمار مي آورد به روزرساني هنر براي انتقال بهتر مفاهيم يكي از مهمترين دغدغه هاي وي به شمار مي رود. 

در اين ميان، شايد مهم ترين دغدغه عكاسان عاشورايي در اين امر خلاصه شود كه بخواهند نگاهي مدرن را در عكاسي از برپايي عزاداري در گوشه گوشه كشورمان داشته باشند. امري كه گرچه برخي موارد با فرم گرايي بعضي از آثار عكاسان برجسته اين حوزه هنر عاشورايي را به سمت و سويي فرماليستي پيش برده است، اما بايد قبول داشت نگاه مدرن عكاسانه دغدغه امروز بسياري از عكاسان اين حوزه است و در بيشتر آثار به ثبت رسيده در اين حوزه كه در چند سال اخير در نمايشگاه هاي متعدد به نمايش درآمده اند، بخوبي مي توان اين مهم را سراغ گرفت. 

از آنجا كه عكس هاي عاشورايي تاريخ مصرف ندارند بيشتر آثار توليد شده در اين باره، سال ها مي تواند به عنوان منبعي كامل در خصوص آيين هاي عاشورايي مورد استفاده قرار گيرد. اما بسياري از هنرمندان اين حوزه معتقدند بايد نگاهي مدرن به هنر عاشورايي داشت تا به مانايي اين هنر كمك كند. استفاده از ابزار هاي مدرن در ارائه هنر يكي از راهكارهاي اين امر است كه مي توان مفاهيم عاشورايي را به نسل نو معرفي كند. 

موضوعي كه بي ترديد مي تواند زمينه هاي همگرايي بيشتر در تمركز بر يافته هاي ذهني هنرمندان عاشورايي در عصر حاضر داشته باشد و در اين ميان به خلق آثاري بديع در حوزه هنر عاشورايي بدل شود. 

اين موضوع تا جايي پيش رفته است كه يكي از عكاسان عاشورايي در جايي بصراحت گفته است، اين روزها اثري از ماندگاري و تاثيرگذاري برخوردار مي شود كه از نفوذ فرهنگي جامعه برخوردار باشد و آثاري با موضوع ايثار، شهادت و فرهنگ عاشورا به دليل غناي معنايي و دلبستگي مردم به اين مفاهيم نسبت به ديگر موضوعات ابعاد گسترده تر و تاثيرگذارتر دارند.

عكاس عاشورايي و عكس عاشورا
شايد به دليل نوع مفهوم و محتوي كار عكاسي عاشورا، نتوان عنوان خاصي را براي عكاسي عاشورايي در نظر گرفت. از سويي سابقه آثار عكاسي شده در حوزه عكس عاشورايي نشان مي دهد كه عكاسان اين حوزه بيشتر به دنبال خلق عكس هنري در زمينه عكس هاي عاشورايي هستند و نبايد از واقعيت گذشت كه گرچه در اين زمينه در چند سال گذشته آثار متعددي نيز خلق شده است؛ اما هنوز اثري ماندگار در اين حوزه به چشم نمي خورد كه بتوان آن را به طور كامل نمونه اي از عكس عاشورايي مثال زد. 

چندي پيش يكي از عكاسان برجسته كه آثار بسياري در حوزه عكس عاشورا دارد به روشني گفته بود كه از اين كه عكاسي عاشورا را تنها به ثبت يك واقعه محدود كند، ناراضي است و او مي كوشد به گونه اي عكاسي كند تا بار هنري عكس ها بيش از بار اجتماعي و سنتي آن مورد توجه قرار گيرد. 

هرچند اين نيز يك واقعيت است كه با توجه به عمق موضوع شايد نتوان هيچ وقت عكسي كامل با توجه به مفاهيم دخيل در هنر عاشورايي خلق شود؛ اما تلاش هاي صورت گرفته در اين حوزه خود گوياي همت هنرمندان كشورمان در خلق آثاري با اين موضوع است. فرم و محتواي آثار عاشورايي در حوزه عكس كاملاارتباط دوسويه با هم دارند و عكاسي از اين مفهوم نيازمند بررسي كارشناسانه و مطالعات قوي دارد. هر چند همان طور كه در چند سطر بالانيز گفته شد، يكي از مواردي كه باعث شده است هنر عاشورايي و به طور خاص عكاسي عاشورا در چند سال اخير مورد توجه قرار گيرد، تعدد برگزاري نمايشگاه هايي از اين دست است؛ اما بايد نگاهي كارشناسانه به مفهوم عكس عاشورا در دنياي امروز داشت. 

اين امر از آن رو مي تواند مورد توجه قرار گيرد كه در چند سال اخير و با توجه به هجمه بالاي تبليغات رسانه اي غرب عليه جهان اسلام و مخصوصا جهان تشيع تصاوير نه چندان مورد قبولي از عاشورا در ذهن مخاطب جهاني نشسته است و اين شايد نتيجه كم كاري در ارائه مفاهيم عاشورايي از سوي هنرمندان داخلي به شمار رود. 

هر ساله بسياري از عكاسان غربي در ايام محرم تصاويري را روي خروجي خبرگزاري هاي خويش از برگزاري مراسم عاشورايي مي گذارند كه اگر نام آنها را جز سياه نمايي چيز ديگري بگذاريم، به بيراهه رفته ايم. 

و اين هجمه تبليغاتي وظيفه هنرمند عاشورايي و در اينجا عكاس عاشورايي را در بيان صحيح اين مفاهيم سخت تر مي نمايد. موضوعي كه بايد در برگزاري نمايشگاه هاي عكاس عاشورا به آن به ديده تامل و البته حساسيت نگريست. 

منبع: روزنامه جام جم