کد مطلب : 20418

امام باقر (ع)

پنجمین امام شیعه، محمد بن علی بن الحسین (ع) است که به باقر شهرت یافته است. مادر آن حضرت، فاطمه، دختر امام حسن بن علی (ع) است. روز تولد آن حضرت را در برخی نقل‌ها، اول رجب و در برخی دیگر سوم صفر دانسته‌اند. یعقوبی از آن حضرت روایت می‌کند که فرمود: «هنگامی که نیایم حسین (ع) به شهادت رسید، من چهار ساله بودم و جریان شهادت آن حضرت و آن‌چه در آن روز بر ما گذشت، همه را به یاد دارم.»

امام پنجم شیعیان، افزون بر لقب «شاکر» و «هادی» به طور عمده به لقب «باقر» شهرت یافته است. معنای باقر، شکافنده است که جابر بن یزید جعفی در توضیح آن می‌گوید: «زیرا آن حضرت علم را شکافت و رموز و دقایق آن را روشن ساخت.»

جابر بن عبدالله انصاری، روایتی در فضیلت امام باقر (ع) نقل کرده که به نوشته ابن شهر آشوب، فقهای مدینه و عراق، همگی آن را روایت کرده‌اند. در این روایت، جابر می‌گوید: «رسول خدا مرا مورد خطاب قرار داد و فرمود: «تو بعد از من چنان زنده می‌مانی که مردی از فرزندان مرا که شبیه‌ترین مردم به من و نامش مطابق نام من باشد زیارت کنی، وقتی که او را دیدی، سلام مرا به او برسان و این سفارش مرا حتماً عمل کرده و سهل مگیر.»

وقتی جابر به سنین پیری رسید و مرگ خود را نزدیک دید، پیوسته می‌گفت ای باقر ای باقر، کجایی. تا این‌که روزی آن حضرت را دید و خود را به وی رسانید، در حالی که دست و پای حضرت را می‌بوسید، می‌گفت: پدر و مادرم فدای تو که شبیه پدرت رسول خدا هستی، رسول خدا بر تو سلام فرستاد.

موقعیت علمی امام باقر (ع)

بی تردید، از نظر بسیاری از علمای اهل سنت، امام باقر (ع) در زمان حیات خویش شهرت فراوانی داشته و همواره محضر او از دوستدارانش، از تمامی بلاد و سرزمین‌های اسلامی، پر بوده است. موقعیت علمی ایشان، به مثابه شخصیتی عالم و فقیه، به ویژه به عنوان نماینده علوم اهل بیت بسیاری را وامی‌داشت تا از محضر او بهره گیرند و حل اشکالات علمی و فقهی خود را از او بطلبند. در این میان اهل عراق که شیعیان بسیاری در میان آن‌ها وجود داشت، مفتون شخصیت آن حضرت شده بودند.

در میان مراجعه‌کنندگان، آن چنان خضوعی نسبت به شخصیت علمی امام به چشم می‌خورد که عبدالله بن عطای مکی می‌گفت: «علما را در محضر هیچکس کوچک‌تر از آن‌ها در محضر ابو جعفر (ع) ندیدم. حکم بن عیینه با تمام عظمت علمی‌اش در میان مردم، در برابر آن حضرت مانند دانش‌آموزی در مقابل معلم خود به نظر می‌رسید.»

شهرت علمی امام، در حد تعبیر ابن عنبه «مشهورتر از آن است که کسی بخواهد آن را بیان کند.» این شهرت در زمان خود ایشان، نه تنها در حجاز که حتی در عراق و خراسان نیز به طور گسترده فراگیر شده بود. چنانکه راوی می‌گوید: دیدم که مردم خراسان دورش حلقه زده و اشکالات علمی خود را از او می‌پرسیدند.

فراوانی و گستردگی روایات امام در زمینه‌های اعتقادات و علوم دیگر اسلامی، سبب شد تا محدثان اهل سنت نیز از آن حضرت نقل حدیث نمایند. از معروف‌ترین آن‌ها «ابوحنیفه» است. او با توجه به این‌که بیشتر احادیث وارده از طریق اهل سنت را نمی‌پذیرفت، روایات زیادی از طریق اهل بیت و به ویژه امام باقر (ع) نقل کرده است. ذهبی درباره کسانی که از امام روایت کرده‌اند، از عمرو بن دینار، اعمش، اوزاعی، ابن جریح و قرة بن خالد یاد کرده است.

مبارزه با یهود و اسرائیلیات

از جمله گروه‌های خطرناکی که آن روزها در جامعه اسلامی حضور داشتند و تأثیر عمیقی در فرهنگ آن روزگار برجا گذاشتند، یهودیان بودند. شماری از احبار یهود که به ظاهر مسلمان شده و گروهی دیگر که هنوز به دین خود باقی مانده بودند در جامعه اسلامی پراکنده شده و مرجعیت علمی قشری از ساده لوحان را به عهده داشتند.

تأثیری که آنان بر فرهنگ اسلام بر جا نهادند، به صورت احادیثی جعلی، به نام «اسرائلیات» پدیدار گشت که بیشترین قسمت این احادیث درباره تفسیر و مراتب و شئون زندگی پیامبران سلف، جعل شده بود. از جمله علمای اسلامی که این احادیث را در تألیف خود وارده کرده، طبری، مفسر معروف است که بیشترین روایات را درباره تفسیر قرآن، از منابع یهودی ـ‌باواسطه یا بی‌واسطه‌ـ به دست آورده است.

تلاش علمی یهود ـ در داخل جامعه اسلامی به ویژه در محافل علمی آن ـ در مسائل فقهی و کلامی نیز تأثیری نگران کننده نهاد و این موضوع در تاریخ چنان روشن است که جای کوچکترین تردید و شبهه ای در آن وجود ندارد.

مبارزه با یهود و القائات سوء آن‌ها در فرهنگ اسلام، بخش مهمی از برنامه کار ائمه طاهرین (ع) را به خود اختصاص داده بود. تکذیب احادیث دروغین و ساخته و پرداخته یهودیان در مورد انبیای الاهی و مطالبی که باعث خدشه‌دار شدن چهره ملکوتی پیامبران خدا شده است، در برخوردهای ائمه اطهار (ع) به خوبی دیده می‌شود. در این‌جا به یک نمونه آن اشاره می‌کنیم:

دو نفر پیش حضرت داوود دعوایی مطرح کردند و او را برای رسیدگی در این موضوع فراخواندند که آیات 23 و 24 سوره «ص»، ناظر بر این جریان است. دعوای طرح شده از این قرار است که یکی از این دو نفر، 99 رأس گوسفند داشت و آن دیگری یک رأس. آن که یک گوسفند داشت، از دست دیگری شکایت کرد که برادرش با داشتن 99 گوسفند در نظر دارد یک رأس گوسفند او را نیز تصاحب کند. داوود (ع) بدون استماع اظهارات نفر دوم، چنین قضاوت می‌کند: «با خواستن گوسفند تو و افزودن آن بر گوسفندان خود، بر تو ستم روا داشته است...»

درباره این حدیث، یهودیان احادیثی جعل کرده و میان مسلمانان رواج دادند مبنی بر این‌که این داستان کنایه از ازدواج داوود با همسر «اوریا»ست. طبق این احادیث جعلی، داوود پیامبر به دنبال کبوتری بر پشت بام می‌رود و در آن‌جا که مشرف بر منزل اوریا بوده، همسر او را می‌بیند و دل به او می‌بندد و به منظور رسیدن به هدف خود، اوریا را در صف مقدم جنگ قرار می‌دهد و او کشته می‌شود و داوود با همسر او ازدواج می‌کند و خداوند در این آیات به طور سمبلیک به این مطلب اشاره می‌کند.

روشن است که این روایات دروغین تا چه حد و از چه جهاتی می‌تواند شخصیت داوود را به عنوان پیامبری از فرستادگان خدا، خدشه‌دار سازد. این احادیث که در عصر اول اسلام، توسط افرادی همچون «کعب الاحبار» و «عبدالله بن سلام» رواج یافته بود، مورد حمله امام علی بن ابی‌طالب (ع) نیز قرار گرفت. حضرت در این باره فرمود: «اگر کسی را که معتقد است داوود با همسر اوریا ازدواج کرده، پیش من بیاورند، بر او دو حد جاری می‌کنم، حدی به خاطر هتک نبوت و حدی دیگر برای اسلام.

امام رضا (ع) نیز احادیث اسرائیلی را محکوم می‌کردند.

میراث فرهنگی امام باقر (ع)

با نگاهی کوتاه به مسانید فقهی و تفسیری شیعه، به‌خوبی می‌توان دریافت که بخش بسیاری از روایات فقهی، اخلاقی و تفسیری شیعه از امام باقر (ع) نقل شده است. وسائل الشیعه و کتب تفسیری مانند البرهان از بحرانی و صافی از فیض کاشانی، حاوی روایات فراوانی در زمینه تبیین مسائل فقهی و توضیح آیات قرآن و شأن نزول آن‌هاست که از حضرت روایت شده است. علاوه بر این‌ها مقدار زیادی اخبار تاریخی درباره امیرالمؤمنین و جنگ صفین نیز از آن حضرت نقل شده است.

همچنین در زمینه اخلاقیات، جملات گهربار و پرمغزی از امام باقر (ع) روایت گردیده است؛ جملات قصاری که در نهایت زیبایی و برخاسته از روح عصمت و کمالات درونی امام است. اربلی نوشته است که اخبار انبیا فراوان از امام باقر (ع) نقل شده و مردم اخبار مغازی را از ایشان نقل کرده‌اند. آن‌ها هم‌چنین اخباری در تفسیر قرآن از وی نوشته و خاصه و عامه از آن بزرگوار حدیث نقل کرده‌اند.

نمونه‌ای از درس‌های اخلاق عملی امام، مخالفت آن با خشک مقدسی بود. آن حضرت در مقام عمل، با نظر آن دسته که گمان می‌کردند ترک کامل نعمت‌های دنیوی، ورع اسلامی و زهد است، مقابله می‌کرد. حکم بن عیینه می‌گوید:

روزی خدمت ابوجعفر (ع) مشرف شدم و او را در خانه‌ای تزیین‌شده و آراسته یافتم، در حالی که آن حضرت پیراهن مرطوبی بر تن داشت و روی آن، ملافه رنگارنگی بر دوش انداخته بودند و رنگ ملحفه در شانه‌شان اثر گذاشته بود. داشتم خانه و طرز تزیین آن را تماشا می‌کردم که آن حضرت مرا مورد خطاب قرار دادند و فرمودند: راجع به وضع اتاق چه فکر می‌کنی؟ گفتم: حالا که شما در این وضعیت قرار گرفته‌اید، من چه می‌توانم بگویم، اما بین ما این کار نوجوانان است. فرمودند: ای حکم! «زینت‌هایی را که خدا برای مردم اجازه داده و روزی‌های حلال او را چه کسی حرام کرده؟» این‌که می‌بینی از همان قسمی است که خدا برای مردم حلال فرموده است؛ و اما این اتاق را که می‌بینی اتاق همسر جدیدم است که تازه با او ازدواج کرده‌ام. اتاق من همان است که می‌شناسی.

عده‌ای فکر می‌کردند تلاش برای معاش، که نشانه فعالیت برای زندگی بهتر است، درست نیست. که ائمه شیعه و خصوصاً امام باقر همواره با این تفکر مخالفت می‌کرده‌اند.

تلخیص شده از: حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان

مرجع : خبرگزاری آینده روشن