کد مطلب : 32244
محسن حسام مظاهری.

به گزارش آینده روشن، به نقل از روابط عمومی دانشگاه ادیان و مذاهب، در این نشست تخصصی، علاوه بر نویسنده کتاب، حجت الاسلام والمسلمین مهراب قاسم نیا، عضو هیات علمی و مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان و مذاهب و مدیر گروه مطالعات قومی و فرهنگی جامعه المصطفی العالمیه و دکتر محمد اسفندیاری محقق کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره) برگزار شد.

در ابتدای این نشست، نویسنده این کتاب در سخنانی به تشریح نکاتی چند درباره انگیزه های انتشار این اثر پژوهشی پرداخت.

وی گفت: یکی از دلایل انتخاب برهه زمانی پس از انقلاب برای بحث در مورد هیات های مذهبی، تغییر و تحولات گسترده اجتماعی و فرهنگی در کشور و به طبع آن در تحول مراسم های مذهبی بود. فرضیه ای که در این کتاب مطرح شده این است که آیین های مذهبی و دینداری بعنوان یک پدیده اجتماعی و دینی متاثر از متغیرهای فرهنگی و اجتماعی هر عصر است. 

مظاهری اظهار داشت: هر نوع تغییری که در مناسک مذهبی و دینداری بوجود آمده است دارای دلایل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی هر دوره است که حتی در ادبیات عاشورایی نیز تاثیرات فراوانی داشته است. در فصل های چهارم تا هفتم سعی شده است، مدل گونه بندی از هیات های مذهبی ارایه شود که در این گونه بندی با ساختار و ادبیات خاص هر گونه مواجه می شویم که دارای شاخص های هفتگانه است. هیات های سنتی و انقلابی منتسب به فرهنگ «پاپیولار» یا عامه پسند و شبه عامه پسند تقسیم بندی شده اند.

مظاهری عنوان داشت: ویرایش سوم این کتاب در سال گذشته صورت گرفت، در حالی که اولین ویرایش این کتاب در سال 83 انجام شده است که پس از تغییر و تحولات زمان و افزایش ادراکات و تغییر نوع نگاه و تصحیح نظرات، ویرایش های جدید شکل گرفته است.

در ادامه جلسه دکتر محمد اسفندیاری، از عاشوراپژوهان برتر حوزه علمیه قم بعنوان یکی از ناقدان به سخنرانی پرداخت.

وی گفت: زمانی که برای یک طرح کتاب شناسی قرار بود 100 کتاب مطرح در حوزه امام حسین(ع) را معرفی کنیم، تصور می کردم شاید بیش از 200 کتاب در این عرصه وجود دارد که متاسفانه به این مطلب رسیدیم که شاید این کتاب ها به 100 عنوان هم نرسد؛ آنهم بعضا با کتاب هایی که بر خلاف میل باطنی و بدون استانداردهای مورد نظر انتخاب شد. 

اسفندیاری افزود: البته در حوزه عاشورا، کتاب های فراوانی داریم که از نظر محتوایی و تاریخی نیز از غنای فراوانی برخوردار هستند، حتی در مورد راویان کربلا می توان گفت از راویان زمان پیامبر(ص) هم بیشتر هستند. وقتی به کتاب آقای مظاهری برخوردم بسیار خوشحال شدم که در این حوزه، یک اثر علمی تدوین شده است، به همین لحاظ باید از ایشان به نکویی یاد کرد و به لحاظ زحمتی که کشیده اند به فرموده قرآن کریم مورد ستایش قرار گیرند. 

وی اظهار داشت: بیان نقاط ضعف این اثر به آن معنا نیست که تلاش ایشان برای تولید یک اثر فاخر علمی در این حوزه را نادیده بگیریم در حالی که نمی خواهیم این نویسنده جوان را به قول فرموده امیرالمومنین(ع) با تعریف های بیش از حد و نابجا در گمراهی فرو ببریم. در واقع می توان گفت صدیق کسی است که صادق باشد و نه مصدق. آقای مظاهری در این کتاب، فرضیه ای را مطرح می کنند که آن را در آخر کتاب آورده اند که بهتر بود این فرضیه را در ابتدای کتاب می آوردند.

وی گفت: نویسنده در این کتاب، مناسک دینی را با آیین دینداری تفکیک کرده اند، در این کتاب مناسک دینی به این معنی است که آن چه از دین نشات گرفته است مثل حج و نماز و روزه و زکات. به عبارت دیگر عزاداری یک پدیده اجتماعی است که منشا مردمی دارد و نه دینی که شاید این نگاه درستی نباشد. 

اسفندیاری خاطرنشان کرد: با این تعریفی که نویسنده ارایه داده است، آیین های دینداری، بدعت هستند و عبادت به حساب نمی آیند، در حالت دیگر، نویسنده راه را برای ورود بسیاری از محرمات باز می کند. با این تعریف مشکلاتی دیگر پیش از آن جمله که دیگر نمی توان در عزاداری قصد قربت کرد یا این که این نظریه با روایات مربوط به گریستن و عزاداری برای امام حسین(ع) در تناقض است.

ناقد کتاب رسانه شیعه خاطرنشان کرد: عزاداری برای امام حسین(ع)، قول و فعل معصوم است و به نوعی عبادت تلقی می شود؛ پس، عزاداری یک منسک دینی است، ائمه طاهرین(ع) دستور عزاداری داده اند که در طول زمان های گوناگون تحولات مختلفی پیدا کرده است.

وی افزود: در رساله ای علمی به بدعت های عاشورا اشاره کرده ام. ما چیزی داریم به نام آیین عزاداری که نویسنده آن را بدعت نامیده است در حالی که این عزاداری نوعی منسک دینی می باشد. این در حالی است که این ادعای نویسنده با مصادیق و شواهدی که در کتاب آورده است در تناقض می باشد.

در ادامه این نشست، حجت الاسلام والمسلمین دکتر صادق نیا گفت: یکی از ویژگی های مناسب کتاب مذکور این است که می توان در لابه لای مطالب این اثر، عزم و انگیزه نویسنده را برای خلق اثر علمی در این حوزه دید. در این کتاب متوجه نظریه ایشان نشده ام؛ آن چیزی که تصور می شود این است که نویسنده کوشیده است این نکته را به مخاطب انتقال دهد که تغییرات در سوگواری که آن را در حوزه دینداران معرفی کرده اند، حاصل متغیرهای اجتماعی است که امری بدیهی است. اگر فرضیه ایشان ذکر همین مطلب باشد، این متغیرها در کتاب ذکر نشده اند.

مدیر گروه قومی و فرهنگی جامعه المصطفی العالمیه خاطرنشان کرد: به این تفکیکی که شما انجام داده اید اعتقاد چندانی ندارم، در جامعه شناسی سر و کار زیادی به آنچه نویسنده اسمش را دین گذاشته است نداریم، بلکه مراد ما بیشتر رفتار دینداران است، در این جا واحد تحلیل ما رفتار دینداران که همان عزاداری و سوگواری به معنای یک پدیده اجتماعی است، می باشد. 

وی گفت: اسم این کتاب، «جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیات های مذهبی در ایران» است که به اعتقاد بنده بیشتر، تاریخی _ توصیفی است؛ تا صفحه 264 این کتاب، کاملا تاریخی است و نه جامعه شناسی. و تا صفحه 208 این کتاب، صرفا درباره عزادرای بحث شده است ولی قصد نویسنده، پرداختن به بحث هیات ها بوده که باید جای این دو فصل را با هم عوض می کرد و نکته دیگر آن که تحلیل نویسنده در این کتاب به جای این که اجتماعی باشد، بیشتر سیاسی است. 

صادق نیا افزود: در جایی از این کتاب نویسنده می گوید: من عینیت را به ذهنیت خودم مقدم نکردم، چنان که جامعه شناسان برعکس این را معتقد هستند و به عقیده من ذهن مقدم بر عین است، در حالی که اصل این مطلب نویسنده مشکل دارد و دوم این که عین و مشاهده شما فراموش شده است و از عینیات و مشاهدات در این کتاب چیزی نمی بینیم.

وی مشکل دیگر این کتاب را ادبیات غیر بی طرفانه دانست و اظهار داشت: در زبان علمی ادبیات طرفدارانه جایی ندارد، در این کتاب با همه ادبیات طرفدارانه درباره هیات ها، به کج کارکردهای آن توجهی نشده است؛ قیام امام حسین(ع) کنشی کاملا عقلانی دارد در حالی که هیات های ما این کنش را به کنش احساسی تبدیل کرده اند و معلوم نیست این سبک ها و ابداعات در نحوه عزادرای ها به چه سمتی می رود؟ 

وی افزود: در بررسی محتوایی کتاب نکاتی به نظر می رسد، از آن جمله که در صفحه 275 هیات گروه اجتماعی تعبیر شده است، در صفحه 293 این کتاب نویسنده آن را یک سازمان اجتماعی می داند در حالی که در جامعه شناسی، بین گروه و سازمان تفاوت های بسیاری است؛ هیات ها را می توان یک نهاد اجتماعی خطاب کرد. 

وی ادامه داد: از صفحه 247 تا 264 این کتاب، ادبیاتی کاملا ژورنالیستی به چشم می خورد به لحاظ محتوایی نیز، نویسنده خلط عجیبی بین سوگواری و هیات کرده است. نویسنده در این کتاب نگاه کارکردی می آورد، در حالی که این نگاه، کارکردگرایانه نیست، بعد هم مشخص نمی کند که هیات ها برای جامعه چه ارزشی دارند. در واقع در مفهوم کارکردگرایی، پیمایش انجام نشده است.

در ادامه نشست، حسام مظاهری، نویسنده کتاب اظهار داشت: این نشست برایم بسیار ارزشمند است، زیرا تا به حال در محفل های نقدی که شرکت کرده ام به جز دانشگاه امام صادق(ع) و این نشست؛ یا مورد تعاریف غلیظ قرار می گرفتم یا ایرادهای غیر فنی و کلی و هیجانی. 

وی گفت: در این کتاب به عمد، مناسک دینی را از آیین های دینداران جدا کرده ام، چون معتقدم ترک آیین های دینداران موجب معصیت نمی شود؛ نکته بعدی آنکه آیین های دینداران دارای سیالیتی است که در مناسک دینی دیده نمی شود. 

وی افزود: من به این تفکیک قایل هستم، ولی لزومی ندارد که آیین های دینداران را مطرود بدانیم، و چنین ادعایی نیز ندارم؛ تاکیدم در این کتاب های بدعت در عزاداری نبود، بلکه سیالیت این پدیده را متذکر شدم.

وی یادآور شد: متاسفانه در این حوزه کار زیادی نشده است و بیشتر، با نظریات خرد مواجه هستیم و کار تحلیلی، تحقیقی و توصیفی خوب کم داریم و از نظریات کلان بهره مند نیستیم. در این کتاب سعی شده است در این زمینه به یک گونه شناسی دست بزنیم و افرادی که هیاتی هستند با خواندن این مطالب احساس نمی کنند که مساله غیرعینی مطرح شده است.

در ادامه، حجت الاسلام والمسلمین صادق نیا، خطاب به نویسنده کتاب گفت: این که تغییرات اجتماعی باعث تغییرات در آیین ها شده است که امری بدیهی به نظر می رسد و این را نمی توانید بعنوان یک نظریه مطرح کنید.

مظاهری در پاسخ این گفته ناقد خود تصریح کرد: این امر بدیهی نیست، اگر بدیهی بود این همه آسیب در عزاداری ها دیده نمی شد، قصدم نوشتن به شکل ژورنالیستی نبود، بلکه این قطعه از کتاب را برای تذکر به این مساله نوشتم. نمی توان این مساله را انکار کرد که سیر تاریخی باعث تحول عزاداری ها و هیات های مذهبی از صدها سال پیش تا الان بوده است. 

وی افزود: در فصل هفتم این کتاب به این مطلب پرداخته شده است که چرا با این شکل از هیات های جدید مواجه هستیم و سخنران نداریم که این ها با معارف دینی ما سازگاری ندارد؛ به دنبال آن نیستم که تنها، دست های بیگانه را در این مساله دخیل کنم و اگر نگاه عمیق تری به نوع حوادث اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خودمان بیاندازیم مساله روشن تر خواهد شد. «تباکی» یک امر سیاسی است، اگر واقعه عاشورا نتیجه ای جز این رویداد تاریخی داشت، آیا امر به عزاداری شکل می گرفت؟ بله ما عزاداری های دیگری داشتیم که آن ها باید به این شکل برگزار می شد، زیرا اولیاء الله، آگاهانه به دنبال تاسیس یک نهاد اجتماعی بودند.

حجت الاسلام والمسلمین دکتر طالبی، از پژوهشگران حوزه دین، در ادامه جلسه سخنانی درباره نقد ناقدان ارایه کرد. 

وی گفت: اینجا جلسه دفاع از پایان نامه نیست، بلکه نقد کتابی است که هم اکنون در دست مردم است و در حال تاثیرگذاری فرهنگی است.

از دیگر مطالبی که دکتر طالبی درباره نقد ناقدان ارایه کرد می توان به؛ نارسایی در نقد، عدم نقد کتاب از این نظر که آیا این کتاب می تواند برای سیاستگذاران عزاداری ها در کشور تاثیرگذار باشد، عدم نقد از اقتضائات سیاسی _ اجتماعی جامعه ایران و عدم نقد از منظر برون دادها اشاره کرد.

بخش بعدی این نشست، ارایه سوالات تخصصی از سوی حاضران در نشست بود که از جمله مطالب جالب این سوالات می توان به این نکته اشاره کرد که مخاطب اکثر پرسش های حاضران بجای نویسنده، از ناقدان بود.

دکتر اسفندیاری در بخش دیگری از سخنان خود گفت: پیشنهادم به نویسنده اثر این است که فرضیه خود را از این کتاب بردارد، زیرا آسیبی به آن وارد نمی سازد، کتاب از نظر هندسی نیز چندین مشکل دارد. این که حوزه مناسک دینی با مناسک دینداران از هم جدا شده اند، اشتباه است و با مطالب این کتاب در مورد سفارش امامان(ع) در مورد عزاداری و ثواب آن در تناقض است. 

وی افزود: با توجه به این نظریه نویسنده، عزاداری به سمت بدعت می رود، یعنی چیزی از خارج دین وارد دین شده است. قاب های این کتاب زیاد است در حالی که باید این نکته را در ذهن داشت که استفاده زیاد از مطالب داخل پرانتزی رشته بحث را از دست می دهد. 

وی ادامه داد: نکته دیگر آن است که در کتاب از منابع دست اول استفاده زیادی نشده است، در این کتاب اگر از «بحارالانوار» هم استفاده می شد، اشکالی ایجاد نمی کرد، نکته بعد این که تحقیق این کتاب بیشتر «تهران محور» است و به مسایل مالی هیات ها نیز پرداخته نشده است.

در ادامه نشست دکتر صادق نیا اظهارداشت: من اعتقاد ندارم که هیات ها، کج کارد هستند، بلکه شکل اختراعات، ابداعات و شیوه مداحی های جدید که بیشتر به نمایش و «شو» شبیه است را عامل بوجود آمدن این مساله می دانم.

در پایان این نشست، «محسن حسام مظاهری»، نویسنده این اثر با تشکر از حضار و ناقدان خاطرنشان کرد: امیدوارم این جلسات و این نوع تالیفات با کیفیت بهتر، باعث غنای ادبیات علمی عاشورا و تعمیق باورهای دینی در جامعه شود.

نشست نقد کتاب «رسانه شیعه، جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیات های مذهبی در ایران» (با تاکید بر دوران پیروزی انقلاب اسلامی)، نوشته محسن حسام مظاهری، به همت معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد.

نشانی اینترنتی دانشگاه ادیان و مذاهب www.urd.ac.ir است.