داخلی     يادداشت     انديشه
اسراف و تبذیر
درس نوشتاری از استاد حاج سید علی اکبر مدنی
  در متون دینی ما از قرآن و اخبار و احادیث اهل بیت(ع) دو عنوان در معنی نزدیک به هم مطرح شده یکی به نام اسراف و دیگری تحت نام تبذیر. بر آن شدیم خلاصه و فشرده‌ای از این دو عنوان را جهت تذکار برای پیروان راستین اسلام که اکثریت قریب به اتفاق جمعیت این کشور اسلامی را تشکیل می‌دهند بیاوریم.
Share/Save/Bookmark
سه شنبه ۲۵ فروردين ۱۳۸۸ ساعت ۱۳:۴۳
کد مطلب : 29021
استاد سید علی اکبر مدنی
استاد سید علی اکبر مدنی
 نام‌گذاری سال جدید شمسی 1388 از سوی مقام معظم رهبری به عنوان اصلاح الگوی مصرف دریچه‌ای نو را به تبیین این مفهوم عمیق گشود. اصلاح الگوی مصرف همیشه مورد تأکید اسلام و پیشوایان ما بوده و اختصاص به زمان خاصی ندارد. ولی از آن‌جا که مصرف‌های بی‌مورد و ریخت‌ و پاش‌های بیهوده در کشور جمهوری اسلامی کم نیست، معظم له صلاح دیدند که به عنوان یک هشدار با طرح و نام‌گذاری سال به این نام مردم را متوجه این مسئله مهم سازند. بحثی که در این مقال مطرح می‌شود در همین رابطه است.

در متون دینی ما از قرآن و اخبار و احادیث اهل بیت(علیهم السلام) دو عنوان در معنی نزدیک به هم مطرح شده یکی به نام اسراف و دیگری تحت نام تبذیر. بر آن شدیم خلاصه و فشرده‌ای از این دو عنوان را جهت تذکار برای پیروان راستین اسلام که اکثریت قریب به اتفاق جمعیت این کشور اسلامی را تشکیل می‌دهند بیاوریم و از آن‌جا که بحثی است عقل پسند و مورد تأیید همه عقلا برای هر انسان عاقلی با هر عقیده و پیرو هر مکتبی باشد، مفید خواهد بود.

1. بلای اسراف و تبذیر
بدون شک نعمت‌های موجود در کره زمین برای ساکنان آن کافی است اما به شرط این‌که بیهوده به هدر نرود وگرنه این نعمت‌ها آن‌قدر زیاد و نامحدود نیست که آسیب‌پذیر نباشد؛ و اگر عادلانه مصرف نشود کار مسرفانه منطقه‌ای باعث محرومیت منطقه دیگر خواهد شد و اسراف و تبذیر نسلی، نسل بعد را از نعمت‌های الهی محروم خواهد ساخت. 

2. معنی لغوی اسراف و تبذیر
راغب اصفهانی در مفردات گوید: سرف تجاوز از حد است در هر کاری (هر چند استعمال آن در انفاق مشهورتر است) و بعد ادامه می‌دهد گاهی اسراف به اعتبار مقدار (کمیّت) و گاهی به اعتبار کیفیت است و در لغت تبذیر می‌گوید: به معنی پراکنده ساختن است، که اصل و ریشه آن از پاشیدن بذر است و در مقام تشبیه به هر کسی که مال خود را ضایع کند (مبذر) گفته می‌شود. 

3. تفاوت معنوی اسراف و تبذیر
تفاوت معنوی این دو لفظ با توجه به معنی لغوی آنها روشن می‌شود، اگر به جای لباس بیست هزار تومانی لباس دویست هزار تومانی بپوشیم، اسراف است (اسراف در کیفیت) و اگر به جای مصرف یک لیتر آب دو لیتر مصرف کنیم باز اسراف است (در کمیت) و اگر برای دو نفر مهمان غذای ده نفر آماده کنیم و اضافه آن ضایع شود، تبذیر است. 

گاهی هم کلمه اسراف و تبذیر به یک معنی به کار می‌رود و گاهی برای تأکید پشت سر هم قرار می‌گیرند. امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرماید: آگاه باشید بخشش مال در غیر مورد استحقاق تبذیر و اسراف است و این عمل صاحبش را در دنیا بالا می‌برد ولی در آخرت او را حقیر خواهد کرد، نزد مردم گرامی می‌سازد، ولی در پیشگاه خدا موجب خواری او خواهد شد. 1

4. بعضی نمونه‌ها و مصادیق
در اخبار امام صادق(ع) انفاق مال در راهی که طاعت خدا در آن نیست، تبذیر است. 2
ـ بعضی در محضر امام صادق(ع) خرما خوردند و هسته آن را دور انداختند (در حالی که هسته‌ها قابل استفاده بود) امام(ع) فرمودند: این تبذیر است و خدا فساد را دوست ندارد. 3
ـ امام صادق(ع): اسراف آن است که مال تلف شود و به بدن ضرر بزند (مثل زیاده‌خوری). 4
ـ امام صادق(ع): دور ریختن آبی که پس از مصرف زیاده آمده اسراف است. 5
ـ امیرالمؤمنین(ع): کسی که بخورد چیزی را که نباید بخورد و بپوشد چیزی را که نباید بپوشد و خریداری کند چیزی را که نباید بخرد اسراف کننده محسوب می‌شود. 6
ـ امام صادق(ع): مرکبی را که به بیست درهم، می‌توان خرید اگر به جای آن مرکب هزار درهمی بخرد اسراف است. 7

مثال‌های ذکر شده همه در اخبار و احادیث آمده بود. اینک مثالی در کلام شیخ طوسی(ره):
او در کتاب مبسوط، کلامی دارد که اگر در غنائم جنگی کتاب‌های کفرآمیز (و گمراه‌کننده) که از کفار به دست آمده پیدا شد جلد آنها (که مورد استفاه است) جزء غنایم محسوب می‌شود و اوراق آن‌را باید ورق ورق از هم جدا کرد (که موجب گمراهی نشود) ولی کاغذ آنها را چون مالیت دارد، نباید از بین برد و نباید سوزاند. 8

در روز عید فطر اگر هفتاد میلیون نفر هر کدام یک هزار تومان زکات فطره بدهد 70 میلیارد تومان خواهد شد و اگر هر نفری در طول یک ماه، معادل یک هزار تومان مال را اسراف کند، 70 میلیارد تومان از اموال کشور در هر ماه به هدر می‌رود، که این مبلغ در طول یک سال هشت‌صد و چهل میلیارد تومان خواهد شد. 

اگر طبق آمار مطروحه تهران دوازده میلیون نفر جمعیت داشته باشد و هر نفری در روز یک لیتر آب بیهوده مصرف کند، دوازده میلیون لیتر در هر روز به هدر می‌رود این رقم سالانه چهار میلیارد و سی‌صد و بیست میلیون لیتر می‌شود. (اگر سال را 360 روز حساب کنیم.) 

و چنین است کتاب‌هایی که از روی هوای نفس یا ناآگاهانه یا مغرضانه منتشر می‌شود، که یا مضر است یا بی‌نفع، میلیون‌ها بلکه میلیاردها تومان خرج نشر آنها می‌شود یا در قفسه کتاب‌خانه‌ها انباشته شده یا از آنها استفاده نمی‌شود و یا مضر است. گاهی هم از روی حسن نیت است و آقازاده برای این‌که نامی از مرحوم والدش باقی بماند سرمایه‌های کلانی را در چاپ نوشته‌های کم‌محتوا یا غیر مفید والد هدر داده است، که اگر با اهل اطلاع مشورت کرده بود او را به عدم اقدام، راهنمایی می‌کردند. 

و اگر با بخشی از آن مبالغ هنگفت مثلاً چند دوره بحارالانوار می‌خرید و به چند طلبه و محصل پرکار، ولی تهی دست اهدا می‌نمود برای شادی روح مرحوم والدش بهترین هدیه بود. 

اجلاسیه‌ها و سمینارهایی که بودجه‌های گزاف صرف تشکیل آنها می‌شود و یا بی‌فایده و کم فایده است، یکی دیگر از مصادیق اسراف و تبذیر است. اگر میلیون‌ها خانه و مغازه و پاساژ و اداره و کوچه و خیابان و... هر کدام یک یا چند لامپ اضافی را خاموش کنند استانی را برق خواهد داد. 

و اما اسراف در جهان، اگر سرمایه‌های بی‌حسابی که از سوی یاغیان ستمگر جهان علیه مظلومین صرف کوبیدن و کشتارهای وحشیانه آنها می‌شود به مصرف محرومین و گرسنه‌ها می‌رسید فکر کنید چه می‌شد؟ 

گفته‌اند: چهل هزار سایت اینترنتی برای وهابیت تبلیغ می‌کند و ده هزار عنوان کتاب و جزوه علیه شیعه مظلوم، منتشر می‌گردد که برخی از آنها تیراژهای میلیونی دارد و خوش‌بختانه برای آنان آثار منفی گذاشته و متفکرین را متوجه مکتب تشیع ساخته که این مکتب چیست؟ که علیه آن این همه هیاهو به راه افتاده، جمعی با علماء شیعه گفت‌وگو می‌کنند و بی‌پایه بودن تبلیغات آنان برملا می‌شود و تبلیغات وسیع دشمن اثر معکوس گذاشته و به قول مثنوی:

از قضا سر کنگبین صفرا فزود
روغن بادام خشکی می‌نمود 9

اینها و صدها نظایر این‌ها، در کشور ما و بالخصوص در سایر جهان نمونه‌هایی از اسراف است که قرآن کریم از آن نهی و مذمت فرموده است. 

5. اسراف و تبذیر در قرآن:
1ـ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يحِبُّ الْمُسْرِفِينَ10؛ اسراف نکنید، خدا مسرفین را دوست ندارد.
2ـ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ11؛ اسراف‌کنندگان اصحاب دوزخند.
3ـ وَلاَ تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ12؛ فرمان مسرفین را اطاعت نکنید.
4ـ قوم لوط گناه و تبه‌کاری را به اوج خود رسانده بودند تا جایی که مأمورین عذاب ابتدا به محضر حضرت ابراهیم(ع) آمدند. 

قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيهَا الْمُرْسَلُونَ * قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُّجْرِمِينَ * لِنُرْسِلَ عَلَيهِمْ حِجَارَةً مِّن طِينٍ * مُسَوَّمَةً عِندَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ13. ابراهیم(ع) پرسید مأموریت شما چیست؟ گفتند: ما به سوی قوم مجرمی فرستاده شده‌ایم تا بارانی از سنگ گل بر آنها بباریم سنگ‌هایی که برای هلاک مسرفان دارای علامت و نشان است. 

بعضی از مفسرین گفته‌اند: هر یک از سنگ‌ها علامتی داشت و برای فرد معین و خاصی دارای نشان بود و به طور دقیق محاسبه شده بود که فلان فرد مجرم و مسرف باید با فلان سنگ نابود شود.14

5ـ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ15؛ فرعون در آن سرزمین برتری جو (و متکبر) و از مسرفین بود. 

6ـ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّياطِينِ وَكَانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا16؛ تبذیرکنندگان برادران شیطانند و شیطان نعمت‌های پروردگار را کفران کرد. 

6. تقتیر نقطه مقابل اسراف
نقطه مقابل اسراف تقتیر، است راغب در مفردات می‌گوید تقتیر از قتر به معنی کم کردن نفقه است، قرآن می‌فرماید: بندگان راستین حق اهل انفاقند، نه در انفاق اسراف می‌کنند و نه سخت‌گیر و بخیلند بین دو حالت اسراف و سخت‌گیری میانه‌رو و دارای اعتدالند و عباد الرحمن... وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يسْرِفُوا وَلَمْ يقْتُرُوا وَكَانَ بَينَ ذَلِكَ قَوَامًا17.

پی نوشت:
1. نهج‌البلاغه، خطبه 126؛ الا و انّ اعطاء المال فی غیر حقه تبذیرٌ و اسراف و هو یرفع صاحبه فی الدنیا و یضعه فی الاخره و یکرمه فی الناس و یهینه عندالله.
2. بحارالأنوار، ج 75، ص 302.
3. همان، ص 303.
4. همان، ص 303
5. همان، ص 304.
6. همان، ص 304.
7. همان، ص 305.
8. مکاسب محرمه، ج 1، ص 235.
9. کتاب پاسخ جوانان شیعی به پرسش‌های وهابیون، ص 29.
10. سوره انعام، آیه 141.
11. سوره غافر، آیه 43.
12. سوره شعراء، آیه 151
13. سوره ذاریات، آیات 31 الی 34.
14. تفسیر نمونه، ج 22، ص 355.
15. سوره یونس، آیه 83.
16. سوره اسرا، آیه 27.
17. سوره فرقان، آیه 67.

مآخذ:
1. قرآن کریم.
2. بحارالأنوار، ج 75.
3. مکاسب محرمه شیخ انصاری.
4. مفردات راغب اصفهانی.
5. تفسیر نمونه، ج 12 و22.
6. پاسخ جوانان شیعی.