ماه مبارك رمضان ماه عبادت و خودسازى است. در اين ماه به اعمال و عبادات بسيارى از جمله دعا توصيه شده است. دعاهاى ماه رمضان بسيار است كه در ميان آنها دعاى افتتاح، دعاى ابوحمزه ثمالى و دعاى سحر از همه معروف تر و مشهورتر است. در اين رساله به ترجمه و شرح دعاى افتتاح مىپردازيم و از خداوند متعال مىخواهيم كه توفيق شرح دعاى ابوحمزه و سحر را نيز عنايت فرمايد.
سند دعاى افتتاح
سيد بن طاووس (سيد رضىالدين على بن موسى بن جعفر بن طاووس) در كتاب «ألاقبال بالأعمال الحسنه» به سند خويش اين دعا را از كتاب دعاى ابوجعفر محمدبن عثمان بن سعيد عمرى رضىاللّه عنه نقل كرده و مىنويسد: در اين كتاب دعاهاى بسيارى وجود دارد كه ابوجعفر محمدبن عثمان به خواندن آن اهتمام داشته است.
سيدبن طاووس مىگويد: «من از آن كتاب دعاهاى فراوانى را نسخهبردارى كردم و از جمله آنها همين دعاى افتتاح است كه در شبهاى ماه رمضان خوانده مىشود.(1) نگارنده مىگويد گرچه اين دعا بر حسب ظاهر از امام معصوم(ع) نقل نشده است لكن با توجه به اين كه ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعيد عَمْرى از نُوّاب خاص(2) حضرت بقيّهاللّه روحى لهالفداء بوده و به خواندن اين دعا مداومت داشته و نيز با توجه به مضامين عاليه دعا و اعتماد مرحوم سيد بن طاووس، مىتوان اطمينان پيدا كرد كه اين دعا از ناحيه مباركه امام عصر(عج) و يا از ساير معصومين(ع) به دست ايشان رسيده باشد . والله العالم.
دعاى افتتاح و مضامين آن
دعاى افتتاح در شبهاى ماه مبارك رمضان قرائت مىشود و اين دعا داراى مضامين عاليه از حمد و ثنای الهى و راز و نياز عارفانه و صلوات و درود بر معصومين(ع) و در پايان، دعا براى ظهور باهرالنور حضرت مهدى ارواحنا لهالفداء و تشكيل حكومت كريمه آن امام همام است و ترجمه و شرح آن با زبان ساده براى عموم مؤمنان مفيد است تا در هنگام قرائت به مفاهيم آن توجه داشته باشند و باحضور قلب با خدا راز و نياز كنند و با عرفان و شناخت بيشتر و با صفا و اخلاص در پيشگاه ربوبى عرض حاجت نمايند.
ضمنا بايد دانست هر چند خداوند سبحان اذن داده است كه ما همه چيز را از كوچك و بزرگ از او بخواهيم ولى شايسته است كه مطالب و هدفهاى عالى را در اولويت قرار داده و حاجتهاى كوچك و ناچيز را در مرتبه دوم از او درخواست كنيم كه در پيشگاه شخص بزرگ از كوچك و خُرد آغاز كردن زيبنده نيست. از اين رو، اقتضا دارد كه پيش از ورود در شرح و تفسير دعا به نكاتى چند درباره ماه رمضان و اهميّت دعا و آثار و آداب آن اشاراتى داشته باشيم.
ماه رمضان ماه عبادت و روزهدارى
ماه مبارك رمضان ماه خدا، ماه نزول قرآن، ماه آغاز وحى، ماه نبوت و ولايت، ماه رحمت، ماه مغفرت، ماه بركت و ماه عنايتهاى ويژه خداوند متعال است. ماهى كه مؤمنان و علاقمندان به تعاليم عاليه قرآن با شور و شوق فراوان به درگاه خدا روى مىآورند و با ادا فرائض و سنن اسلامى مراتب اطاعت و فرمانبردارى خويش را به پيشگاه پروردگار بزرگ ابراز مىدارند تا از اين راه به او تقرّب جويند و از رحمتهاى گسترده الهى بيشتر و بهتر توشه گيرند و به مقام تقوى نائل شوند.
كُتب عليكم الصّيامُ كما كُتب علىالّذين من قَبْلكم لَعَلّكُم تَتّقُون. (بقره / 183)
روزه بر شما همانند پيشينيان نوشته شده است باشد كه به مقام تقوى (صيانت نفس) نائل آييد.
يعنى همانگونه كه رحمت را بر خود نوشته است روزه را بر شما نوشته است.
و اين هر دو مقتضى لطف عميم او است چنان كه مىفرمايد:
... كَتَبَ رَبُّكم عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمة... (انعام / 54)
... پروردگارتان رحمت را بر خود فرض كرده است و هر كس به سوى او باز گردد و خود را اصلاح كند مشمول رحمت و مغفرت او مىشود.
پروردگار شما سرچشمه همه رحمتها و خوبيها است و او است كه ماه مبارك رمضان را ماه رحمت قرار داده و بندگانش را به مهمانى فراخوانده است از اين رو سزاوار است كه مؤمنان از دقايق و ساعات اين ماه به خوبى بهره گيرند چرا كه هيچ ماهى به فضيلت و شرافت اين ماه نمىرسد. رسولخدا(ص) درباره فضيلت اين ماه خطبهاى ايراد كرد و در قسمتى از آن فرمود:
ايهاالناس إنّه قد أقْبل اليكُم شَهْرُ اللّهِ بِالْبَركَةِ والرَّحْمَةِ والمَغْفرةِ. شهرٌ هو عِنْداللّهِ أفْضَلُ الشُهُور وايّامُه أفضلُ الأيّام و لَياليهِ أفضلُ الليالى و ساعاتهُ ُأفْضَلُ الساعاتِ هو شهرٌ دُعيتُم فيه الى ضيافهِاللّه و جُعِلْتُم فيه من أهلِ كَرامهِاللّه. أنفاسُكُم فيه تَسبيحٌ، ونَومُكم فيه عِبادةٌ و عَمَلُكم فيه مَقبولٌ، و دُعاؤكم فيه مُسْتجَابٌ. فَاسْئلوااللّهَ رَبَّكُم بِنيّاتٍ صادِقَةٍ و قُلُوبٍ طاهرةٍ أنْ يُوَفِّقَكُم لِصيامِهِ و تِلاوَةِ كتابه، فانَّ الشَّقِىَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرانَاللّهِ فى هذاالشَّهرِالعظيم ... (3)
شيخ بهايى مىنويسد: حديث نهم درباره فضيلت روزه است با سندى كه مىرسد به شيخ جليلالقدر و بزرگوار ثقهالاسلام محمدبن بابويه به نقل از احمدبن حسن قطان، از احمدبن محمدبن سعيد همدانى، از على بن حسين فضال، از پدرش، از امام ابوالحسن على بن موسىالرضا(ع)، از پدرش امام موسىبن جعفر، از پدرش امام صادق، از پدرش محمدبن علىالباقر، از پدرش زينالعابدين علىبن الحسين، از پدرش سيدالشهدا حسين بن على، از پدرش سيدالوصيين اميرالمؤمنين على بن ابيطالب(ع) كه رسول خدا(ص) روزى ما را مورد خطاب قرار داد و فرمود:
مردم! ماه رمضان، با بركت، و رحمت و مغفرت به شما روى آورده است. ماهى كه در نزد خدا از بهترين ماهها، و روزهاى آن از بهترين روزها، و شبهاى آن از بهترين شبها، و ساعات آن از بهترين ساعتها است. ماهى كه در آن به مهمانى خدا فراخوانده شدهايد و شايسته كرامت خدا قرار گرفتهايد. نَفَسهاى شما در آن ذكر و تسبيح، و خوابتان در آن عبادت، و عملتان در آن مقبول، و دعايتان در آن مستجاب است. پس آفريدگار خود را با نيتهاى راست و صادق و قلبهاى پاك و طاهر بخوانيد تا شما را به روزهدارى و تلاوت قرآن در اين ماه موفق بدارد. بدبخت كسى است كه از مغفرت و آمرزش الهى در اين ماه بزرگ بىبهره بماند ... .
بنابراين بايد از دقايق و ساعات اين ماه هر چه بيشتر استفاده كرد و خود را در معرض نسيم رحمت الهى قرار داد كه هميشه نمىوزد. استفاده از فرصتهاى مناسب و بهرهبردارى از شرايط مساعد، رمز موفقيت و پيروزى در جميع شوون مادى و معنوى است. عاقلتر از همه كسانى هستند كه همواره از شرايط موجود استفاده مىكنند و هيچ فرصتى را به رايگان از كف نمىدهند. زيرا فرصتهايى كه در زندگى پيش مىآيد ناپايدار و زودگذر است و چه بسا بزرگترين فرصتها بر اثر كمترين مسامحه و سهلانگارى، از كف مىرود و براى انسان تنها حسرت و ندامت باقى مىماند. از اين رو اولياء گرامى اسلام در برنامههاى تربيتى خود همواره به اين نكته هشدار دادهاند كه فرصتها را غنيمت شماريد كه مانند ابرها زودگذر و ناپايداراند.
پيامبر اكرم(ص) فرمود:
اِنَّ لِربِّكُم فى أيّامِ دَهْرِكُمْ نَفَحاتٍ ألا فَتَعَرّضُوا لها. (4)
در ايام زندگى شما، لحظاتى فرا مىرسد كه نسيمهاى حياتبخش ربوبى مىوزد. بكوشيد تا از آن فرصتها استفاده كنيد و خويشتن را در معرض آن قرار دهيد.
و در حديث ديگر فرمود:
مَنْ فُتِحَ له بابُ خَيرٍ فَلْيَنتَهِزْه فانه لايَدْرى مَتى يُغْلَقُ عنه. (5)
آن كس كه براى او در خيرى گشوده شد آن را غنيمت بشمارد و از فرصت استفاده كند زيرا نمىداند چه هنگام آن در به رويش بسته مىشود.
بىترديد ماه مبارك رمضان از ايامى است كه نسيمهاى رحمت الهى در آن مىوزد و هر لحظه از اين ماه به ويژه شبها و سحرهاى آن فرصتى است مناسب و استثنايى كه اگر به خوبى از آن بهره نگيريم جز حسرت و ندامت بهرهاى نخواهيم داشت. پس سزاوار است مؤمنان حداقل قسمتى از آن را به قرائت قرآن و ذكر و دعا و مناجات و راز و نياز و نماز بگذرانند. در كتابهاى دعا براى روزها و شبهاى اين ماه دعاهايى با مضامين عالى از ائمه معصومين(ع) رسيده است كه از جمله آنها دعاى افتتاح است. اين دعا مخصوص شبهاى ماه مبارك رمضان است و اوليا و بزرگان دين به خواندن آن اهتمام داشتند.
نام دعا
نام اين دعا، «افتتاح» است. زيرا، اين دعا با حمد و ثناى الهى اينگونه آغاز مىشود: «اللهم انى افتتح الثناء بحمدك ... .
بار خدايا من ثناى تو را با حمدت آغاز مىكنم.
ادامه دارد ... .
پاورقی
1. سيدبن طاووس، الاقبال بالأعمال الحسنه از انتشارات دفتر تبليغات قم، جزء اول، طبع دوم، ص 138. سيد در اقبال از كتاب مزبور نقل مىكند كه محمدبن عثمان گفته است: فرشتگان در ماه رمضان دعاها را مىشنوند و براى دعا كننده طلب آمرزش مىكنند. شيخ طوسى در كتاب تهذيب، ج 3، اين دعا را از جمله دعاهاى شبهاى ماه مبارك آورده است و مرحوم مجلسى نيز در بحار، ج 24، ص 166 و در كتاب زادالمعاد، اين دعا را به حضرت ولى عصر ارواحنالهالفداء نسبت مىدهد.
2. نواب خاص حضرت مهدى(عج) در دوران غيبت صغرى چهار تن از اصحـاب با سابقـه امامان و از علمـاى پـارسـا و بزرگ شيعـه بودند كه «نـواب اربعـه» ناميـده شدهاند. ايشـان به ترتيب زمانى عبـارت بـودند از: 1ـ ابوعمرو عثمان بن سعيد عمرى؛ 2ـ ابوجعفرمحمدبن عثمان بن سعيد عمرى؛ 3ـ ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى؛ 4ـ ابوالحسن على بن محمد سمرى كه درباره شرح حال اين نواب كه يكى از آنان ابوجعفر محمدبن عثمان بن سعيد عمرى است به اين منابع رجوع شود: الحائرى، اليزدى، الحاج شيخ على، الزام الناصب فى اثبات الحجة الغائب منشورات مؤسسة الاعلمى، بيروت، لبنان، ط 4، 1397 ه . 1977م، ج 1، ص 424. الصافى الگپايگانى لطفالله، منتخب الأثر فى الامام الثانى عشر، تهران، منشورات صدر، ط 3، ص 392 به بعد . قزوينى السيد محمد كاظم، الامام المهدى من المهد الىالظهور، منشورات مؤسسة النور للمطبوعات بيروت، ط 1، 1415 ه . 1995م، ص 163. العلاّمة الطبرسى، تاج المواليد فى مواليد الائمة و وفياتهم ضمن مجموعة نفيسة حاوية لرسائل شريفة امر بطبعها آيتا... المرعشى النجفى، منشورات مكتبة بصيرتى قم، رمضان 1396، ص 142 به بعد.
3. الشيخ البهائى، الاربعون تصحيح عقيقى بخشايشى قم، دفتر نشر نويد اسلام، ص 72، الشيخ الصدوق، ابى جعفر، محمدبن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى، عيون اخبارالرضا «عليهالسلام» با مقدمه السيد محمد مهدى السيد حسن الخرسان منشورات، (النجف المطبعة الحيدريه، 1390 ه . 1970 م ، ج 1، ص230)، مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، (بيروت، لبنان، مؤسسهالوفاء، ط 3، 1403 ه . 1983 م، ج 93، ص 356)، كتاب الصوم، حديث 25، مجلسى، محمدتقى، روضهالمتقين فى شرح من لايحضره الفقيه تعليق سيد حسن موسوى كرمانى، حاج شيخ على پناه اشتهاردى، مطبعة علمية (قم، 1395 ه . ق، ناشر بنياد فرهنگ اسلام)، حاج محمدحسين كوشانپور، ج 3، ص 277، الاقبال، ابن طاووس السيد رضى الدين، ابى القاسم، على بن موسى بن جعفر، (تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1390 ه . ق، 1349 ه . ش، ط 2، ص 1)، الشيخ الصدوق ابى جعفر محمدبن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى، امالى الصدوق، (بيروت، منشورات موسسهالاعلمى للمطبوعات، 1400 ه . ق، ط 5، مجلس 20، ص 84)، الحرالعاملى، وسايلالشيعه، محمدبن الحسن، (بيروت، منشورات داراحياءالتراث العربى، 1391 ه . ق، ط 4، ج 7، ص 227)، كتاب الصوم ابواب احكام شهر رمضان، جامع احاديث الشيعه، (قم، منشورات المطبعة العلمية، 1397 ه . ق ، ج 9، ص 19، حديث 20)، الوافى، الفيض الكاشانى، منشورات فى مكتبة آيتالله مرعشى، 1404 ه . ق، ج 2، ص53، باب فضل شهر رمضان. احاديث ديگرى نيز درباره فضيلت روزه ماه مبارك آمده است كه رجوع شود به الشيخ الصدوق ابى جعفر محمدبن على بن الحسين بن بابويه القمى، من لايحضره الفقيه، (تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1390 ه . ق، ط 5، ج 2 ، ص 44 به بعد، فضل الصيام، امالى الصدوق، همان ص 44، 53 به بعد. الشيخ الصدوق ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، مكتبهالصدوق تهران، كتابفروشى كتبى نجفى، (قم، با تصحيح على اكبر غفارى، بى تا، ص 88 به بعد فضل شهر رمضان و ثواب صيامه).
4. الكاشانى، مولى محسن، المحجهالبيضاء فى تهذيبالاحياء، (قم، انتشارات اسلامى، بىتا، چ 5، ج 5، ص 15.
5. النورى الطبرسى، ميرزا حسين، مستدرك الوسايل، (تهران، منشورات المكتبة الاسلاميه، 1383 ه . ق، ج 2، ص 350، باب استحباب انتهاز فرص الخير...) ؛ درباره اغتنام فرصت احاديث ديگرى از ائمه معصومين «عليهمالسلام» رسيده است كه برخى از آن را در نقطههاى آغاز در اخلاق عملى، نشر دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چ 4، سال 1374، ص 469 با عنوان «غنيمت شمردن فرصتها» يادآور شدهايم.
منبع:
کتاب «ترجمه و شرح دعای افتتاح» ، نویسنده: آیت الله محمدرضا مهدوی کنی، ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تلفن تهران: 22856124
«ترجمه و شرح دعای افتتاح» عنوان کتابی است که توسط آیت الله محمدرضا مهدوی کنی تالیف شده است. قسمت های مختلف این کتاب به گونه ای سلسله وار در این بخش برای مطالعه علاقمندان قرار خواهد گرفت.
