آينده روشن - کتاب «رسانه شیعه» نقد شد

نشست تخصصی نقد کتاب « رسانه شیعه، جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیات های مذهبی در ایران ( با تاکید بر دوران پیروزی انقلاب اسلامی)، نوشته محسن حسام مظاهری در دانشگاه ادیان و مذاهب در قم برگزار شد.

به گزارش آینده روشن نشست تخصصی نقد کتاب «رسانه شیعه» جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیات های مذهبی در ایران با تاکید بر دوران پیروزی انقلاب اسلامی، نوشته محسن حسام مظاهری در دانشگاه ادیان و مذاهب در قم برگزار شد.

در این نشست تخصصی، علاوه بر نویسنده کتاب، حجت الاسلام مهراب قاسم نیا، عضو هیات علمی و مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان و مذاهب و مدیر گروه مطالعات قومی و فرهنگی جامعه المصطفی العالمیه و دکتر محمد اسفندیاری، محقق کتاب خانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره) برگزار شد.

در ابتدای این نشست، مظاهری، نویسنده این کتاب در سخنانی به تشریح نکاتی چند در باره انگیزه های انتشار این اثر پژوهشی پرداخت.

وی گفت: یکی از دلایل انتخاب برهه زمانی پس از انقلاب برای بحث در مورد هیات مذهبی، تغییر و تحولات گسترده اجتماعی و فرهنگی در کشور و به طبع آن در تحول مراسم مذهبی بود.

حسام مظاهری تصریح کرد: فرضیه ای که در این کتاب مطرح شده این است که آیین های مذهبی و دین داری به عنوان یک پدیده اجتماعی و دینی متاثر از متغیرهای فرهنگی و اجتماعی هر عصر است.

وی اظهار داشت: هر نوع تغییری که در مناسک مذهبی و دین داری به وجود آمده، دارای دلایل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی هر دوره است که حتی در ادبیات عاشورایی نیز تاثیرات فراوانی داشته است.

نویسنده کتاب رسانه شیعه خاطرنشان کرد: در فصل 4، 5، 6 و 7 سعی شده، مدل گونه بندی از هیات های مذهبی ارایه شود که در این گونه بندی با ساختار و ادبیات خاص هر گونه مواجه می شویم که دارای شاخص های 7 گانه است.

وی گفت: هیات ها در این کتاب به هیات های سنتی، انقلابی، منتسب به فرهنگ پاپیولار یا عامه پسند و شبه عامه پسند تقسیم بندی شده اند.

حسام مظاهری اظهار داشت: ویرایش سوم این کتاب در سال گذشته و در چنین ایامی صورت گرفت، در حالی که اولین ویرایش این کتاب در سال 83 انجام شده که پس از تغییر و تحولات زمان و افزایش ادراکات و تغییر نوع نگاه و تصحیح نظرات، ویرایش های جدید شکل گرفته است.

در ادامه جلسه دکتر محمد اسفندیاری از عاشورا پژوهان برتر حوزه علمیه قم، به عنوان یکی از ناقدان به سخنرانی پرداخت.

وی در این نشست گفت: زمانی که برای یک طرح کتاب شناسی قرار بود 100 کتاب مطرح در حوزه امام حسین(ع) را معرفی کنیم، تصور می کردم شاید بیش از 200 کتاب در این عرصه وجود دارد که متاسفانه به این مطلب رسیدیم که شاید این کتاب ها به 100 عنوان هم نرسد؛ آن هم بعضا با کتاب هایی که بر خلاف میل باطنی و بدون استانداردهای مورد نظر انتخاب شد.

این پژوهشگر تاریخی در ادامه اظهارداشت: در حوزه عاشورا، کتب فراوانی داریم که از نظر محتوایی و تاریخی نیز از غنای فراوانی برخوردارهستند، حتی در مورد راویان کربلا می توان گفت از راویان زمان پیامبر(ص) هم بیشتر هستند.

وی افزود: وقتی به کتاب آقای حسام مظاهری برخوردم بسیار خوشحال شدم که در این حوزه، یک اثر علمی تدوین شده است، به همین لحاظ باید از ایشان به نکویی یاد کرد و به لحاظ زحمتی که کشیده اند به فرموده قرآن کریم مورد ستایش قرار گیرند.

اسفندیاری اظهار داشت: بیان نقاط ضعف این اثر به آن معنا نیست که تلاش ایشان برای تولید یک اثر فاخر علمی در این حوزه را نادیده بگیریم، در حالی که نمی خواهیم این نویسنده جوان را به قول فرموده امیرالمومنین(ع) با تعریف های بیش از حد و نا به جا در گمراهی فرو ببریم، در واقع می توان گفت صدیق کسی است که صادق باشد و نه مصدق.

محقق کتاب خانه آیت الله مرعشی نجفی خاطرنشان کرد: آقای مظاهری در این کتاب، فرضیه ای را مطرح می کنند که آن را در آخر کتاب آورده اند که بهتر بود این فرضیه را در ابتدای کتاب می آوردند.

ناقد کتاب رسانه شیعه خاطرنشان کرد: عزاداری برای امام حسین(ع)، قول و فعل معصوم است و به نوعی عبادت تلقی می شود.

وی گفت: ما چیزی داریم به نام آیین عزاداری که نویسنده آن را بدعت نامیده است در حالی که این عزاداری نوعی منسک دینی است. این درحالی است که این ادعای نویسنده با مصادیق و شواهدی که در کتاب آورده است در تناقض است.

در ادامه این نشست، حجت الاسلام والمسلمین دکتر صادق نیا در سخنانی گفت: یکی از ویژگی های مناسب این کتاب این است که می توان در لابه لای مطالب این اثر، عزم و انگیزه نویسنده را برای خلق اثر علمی در این حوزه دید.

وی گفت: نکته ای که باید به آن اشاره شود این است که در این کتاب متوجه نظریه ایشان نشده ام. چیزی که تصور می شود این است که نویسنده کوشیده این نکته را به مخاطب انتقال دهد که تغییرات در سوگواری که آن را در حوزه دین داران معرفی کرده اند حاصل متغیرهای اجتماعی است که امری بدیهی است.

مدیر گروه ادیان ابراهیمی دانشگاه ادیان و مذاهب تصریح کرد: اگر فرضیه ایشان ذکر همین مطلب باشد، این متغیرها در کتاب ذکر نشده اند.

وی ادامه داد: بنده به این تفکیکی که شما انجام داده اید اعتقاد چندانی ندارم. در جامعه شناسی سر کار زیادی به آنچه نویسنده اسم اش را دین گذاشته است، نداریم، بلکه مراد ما بیشتر رفتار دین داران است، در این جا واحد تحلیل ما رفتار دین داران که همان عزاداری و سوگواری به معنای یک پدیده اجتماعی است می باشد.

مدیر گروه قومی و فرهنگی جامعه المصطفی العالمیه خاطرنشان کرد: اسم این کتاب، جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیات های مذهبی در ایران است که به اعتقاد بنده بیشتر، تاریخی_توصیفی است. تا صفحه 264، کاملا تاریخی است و نه جامعه شناسی.

وی گفت: تا صفحه 208، صرفا درباره عزادرای بحث شده است ولی قصد نویسنده، پرداختن به بحث هیات ها بوده که باید جای این دو فصل را با هم عوض می کرد و نکته دیگر آنکه تحلیل نویسنده در این کتاب به جای اینکه اجتماعی باشد، بیشتر سیاسی است.

وی مشکل دیگر این کتاب را ادبیات غیر بی طرفانه دانست و اظهار داشت: در زبان علمی ادبیات طرفدارانه جایی ندارد. در این کتاب با همه ادبیات طرفدارانه درباره هیات ها، به کج کارکردهای آن توجهی نشده است. قیام حسین(ع) کنشی کاملا عقلانی دارد در حالی که هیات های ما این کنش را به کنش احساسی تبدیل کرده اند و معلوم نیست این سبک ها و ابداعات در نحوه عزادرای ها به چه سمتی می رود؟

وی گفت: در بررسی محتوایی این کتاب نکاتی به نظر می رسد از آن جمله که در صفحه 275 هیات گروه اجتماعی تعبیرشده است، در صفحه 293 این کتاب نویسنده آن را یک سازمان اجتماعی می داند در حالی که در جامعه شناسی، بین گروه و سازمان تفاوت های بسیاری است؛ هیات ها را می توان یک نهاد اجتماعی خطاب کرد.

صادق نیا خاطرنشان کرد: از صفحه 247 تا 264 این کتاب، ادبیاتی کاملا ژورنالیستی به چشم می خورد. به لحاظ محتوایی نیز، نویسنده خلط عجیبی بین سوگواری و هیات کرده است.

وی گفت: نویسنده در این کتاب نگاه کارکردی می آورد، در حالی که این نگاه، کارکردگرایانه نیست. بعد هم مشخص نمی کنند که هیات ها برای جامعه چه ارزشی دارند. در واقع در مفهوم کارکردگرایی، پیمایش انجام نشده است.

در ادامه نشست، حسام مظاهری، نویسنده این کتاب در سخنانی اظهار داشت: این نشست برای من بسیار ارزشمند است، زیرا تا به حال در محفل های نقدی که شرکت کرده ام به جز دانشگاه امام صادق(ع) و این نشست یا مورد تعاریف غلیظ قرار می گرفتم یا ایرادهای غیر فنی و کلی و هیجانی.

وی گفت: بنده در این کتاب به عمد، مناسک دینی را آیین های دین داران جدا کرده ام زیرا به اعتقاد من ترک آیین های دین داران موجب معصیت نمی شود. نکته بعدی آنکه آیین های دین داران دارای سیالیتی است که در مناسک دینی دیده نمی شود.

مظاهری افزود: من به این تفکیک قایل هستم ولی لزومی ندارد که آیین های دین داران را مطرود بدانیم، من نیز چنین ادعایی ندارم. تاکید من در این کتب بدعت در عزاداری نبود، بلکه سیالیت این پدیده را متذکر شدم.

وی یادآور شد: متاسفانه در این حوزه کار زیادی نشده و بیستر با نظریات خرد مواجه هستیم و کار تحلیلی، تحقیقی و توصیفی خوب کم داریم و از نظریات کلان بهره مند نیستیم.

نویسنده کتاب رسانه شیعه، جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیات های مذهبی در ایران گفت: در این کتاب سعی شده در این زمینه به یک گونه شناسی دست بزنیم و افرادی که هیاتی هستند با خواندن این مطالب احساس نمی کنند که مساله غیر عینی مطرح شده است.

در ادامه، حجت الاسلام والمسلمین صادق نیا خطاب به نویسنده کتاب گفت: این که تغییرات اجتماعی باعث تغییرات در آیین ها شده است که امری بدیهی به نظر می رسد و این را نمی توانید به عنوان یک نظریه مطرح کنید.

مظاهری در پاسخ این گفته ناقد خود تصریح کرد: این امر بدیهی نیست اگر بدیهی بود این همه آسیب در عزاداری ها دیده نمی شد، قصد من نوشتن به شکل ژورنالیستی نبود بلکه این قطعه از کتاب را برای تذکر به این مساله نوشتم.

وی گفت: نمی توان این مساله را انکار کرد که سیر تاریخی باعث تحول عزاداری ها و هیات های مذهبی از صدها سال پیش تا الان بوده است.

وی ادامه داد: در فصل 7 این کتاب به این مطلب پرداخته شده است که چرا با این شکل از هیات های جدید مواجه هستیم و سخنران نداریم که این ها با معارف دینی ما سازگاری ندارد. من دنبال آن نیستم که تنها دست های بیگانه را در این مساله دخیل کنم و اگر نگاه عمیق تری به نوع حوادث اجتماعی و سیاسی و فرهنگی خودمان بیندازیم، مساله روشن تر خواهد شد.

مظاهری اظهارداشت: تباکی یک امر سیاسی است، اگر واقعه عاشورا نتیجه ای جز این رویداد تاریخی داشت، آیا امر به عزاداری شکل می گرفت؟ بله ما عزاداری های دیگری داشتیم که آن ها باید به این شکل برگزار می شد زیرا اولیاالله آگاهانه دنبال تاسیس یک نهاد اجتماعی بودند.

حجت الاسلام والمسلمین دکتر طالبی از پژوهشگران حوزه دین، در ادامه جلسه سخنانی درباره نقد ناقدان ارایه کرد. وی گفت: اینجا جلسه دفاع از پایان نامه نیست بلکه نقد کتابی است که هم اکنون در دست مردم است و در حال تاثیرگذاری فرهنگی است.

از دیگر مطالبی که دکتر طالبی در باره نقد ناقدان ارایه کرد می توان به نارسایی در نقد، عدم نقد کتاب از این نظر که آیا این کتاب می تواند برای سیاست گذاران عزاداری ها در کشور تاثیرگذارباشد، عدم نقد از اقتضائات سیاسی، اجتماعی جامعه ایران و عدم نقد از منظر برون دادها اشاره کرد.

بخش بعدی این نشست، ارایه سوالات تخصصی از سوی حاضران در نشست بود که از جمله مطالب جالب این سوالات می توان به این نکته اشاره کرد که مخاطب اکثر سوالات حاضران به جای نویسنده، ناقدان بودند.

دکتر اسفندیاری در بخش دیگری از سخنان خود گفت: پیشنهاد من به نویسنده این اثر این است که فرضیه خود را از این کتاب بردارد زیرا آسیبی به آن وارد نمی سازد، این کتاب از نظر هندسی نیز چندین مشکل دارد.

وی تصریح کرد: این که حوزه مناسک دینی با مناسک دین داران از هم جدا شده اند اشتباه است و با مطالب این کتاب در مورد سفارش امامان در مورد عزاداری و صواب آن در تناقض است.

اسفندیاری خاطرنشان کرد: با توجه به این نظریه نویسنده، عزاداری به سمت بدعت می رود، یعنی چیزی از خارج دین وارد دین شده است.

وی گفت: قاب های این کتاب زیاد است در حالی که باید این نکته را در ذهن داشت که استفاده زیاد از مطالب داخل پرانتزی رشته بحث را از دست می دهد.

اسفندیاری اظهار داشت: در این کتاب از منابع دست اول استفاده زیادی نشده است، در این کتاب اگر از بحارالانوار هم استفاده می شد اشکالی ایجاد نمی کرد، نکته بعد اینکه تحقیق این کتاب بیشتر تهران محور است و به مسایل مالی هیات ها نیز پرداخته نشده است.

در پایان این نشست، محسن حسام مظاهری نویسنده این اثر با تشکر از حضار و ناقدان خاطرنشان کرد: امیدواریم این جلسات و این نوع تالیفات با کیفیت بهتر، باعث غنای ادبیات علمی عاشورا و تعمیق باورهای دینی در جامعه شود.